Στη διάρκεια της δεκαετούς κρίσης χρέους είχε ανθήσει για ένα διάστημα το κίνημα των «αγορών χωρίς μεσάζοντες», που αργότερα και σταδιακά έσβησε, για τον απλό λόγο ότι οι λαϊκές αγορές, με τη νομοθεσία που πρέπει να τηρούν, συντεταγμένα και οργανωμένα, μπορούν μια χαρά να διαδραματίσουν τον ρόλο αυτόν. Το τελευταίο διάστημα στην Ελλάδα προσπαθεί να απλώσει ρίζες ένα άλλο κίνημα, αυτό της «πολιτικής χωρίς πολιτικούς».
Ο πρώτος που έφερε αυτόν τον αέρα ήταν ο Στέφανος Κασσελάκης, που τόσο στην προεκλογική του καμπάνια για να κερδίσει την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ όσο και σε εκείνη, ως πρόεδρος πλέον, για τις ευρωεκλογές προέτασσε ως προσόν το γεγονός ότι ο ίδιος δεν είχε καμία σχέση με την πολιτική, δεν είχε ασχοληθεί ποτέ ενεργά στο παρελθόν. Ακολούθησε, με άλλο αφήγημα και άλλη ρητορική, ο Αλέξης Τσίπρας. Ο ίδιος βέβαια είναι αρκετά παλιός πλέον στην πολιτική, καθώς πάνε 20 χρόνια από τότε που ήταν υποψήφιος δήμαρχος Αθηναίων και εξελέγη δημοτικός σύμβουλος.
Στο νέο κόμμα το οποίο, ωστόσο, κυοφορείται, έχει διαμηνύσει μέσω συνεργατών και διαρροών ότι θα έχει μόνο φρέσκα, νέα πρόσωπα, αφήνοντας μόνο ένα παράθυρο για όσους εν ενεργεία βουλευτές παραιτηθούν από το βουλευτικό τους αξίωμα. Και αυτοί, όμως, δεν είναι εγγυημένο ότι θα απορροφηθούν όλοι στη νέα παράταξη που θα δημιουργήσει ο πρώην πρωθυπουργός, η μελλοντική σύνθεση της οποίας έτσι κι αλλιώς περιβάλλεται από μυστήριο.
Η Μαρία Καρυστιανού, που κι εκείνη φιλοδοξεί να ηγηθεί ενός άλλου κυοφορούμενου κόμματος, εκφράζει ακόμα πιο έντονα το άτυπο αυτό «κίνημα». Τα ρεπορτάζ που δημοσιεύονται τις τελευταίες εβδομάδες, αλλά και οι δικές της συνεντεύξεις, συγκλίνουν στην παραδοχή ότι το νέο κόμμα δεν θα φιλοξενήσει κανέναν τώρα ή στο παρελθόν εκλεγμένο με κάποιο κόμμα. Παραδόξως, θα φιλοξενήσει ανθρώπους που πολιτεύτηκαν, διεκδίκησαν και εκείνοι δηλαδή (όπως και οι a priori απορριφθέντες από το νέο κόμμα) την ψήφο των συμπολιτών τους, αλλά απέτυχαν. Η δικηγόρος που παρουσιάζεται ως η ψυχή του νέου κομματικού εγχειρήματος είναι μάλιστα μια τέτοια περίπτωση.
Τι υπονοούν, λοιπόν, όσοι ευαγγελίζονται την «πολιτική χωρίς πολιτικούς»; Προφανώς ότι η χώρα χρειάζεται μια επανεκκίνηση, ένα νέο ξεκίνημα, που δεν μπορεί να γίνει με τα λεγόμενα «παλαιά υλικά», αλλά με νέους και άφθαρτους ανθρώπους. Ένα αφήγημα που σίγουρα μπορεί να συγκινήσει σημαντική μερίδα πολιτών, να συνεπάρει πολλούς, αλλά καλώς ή κακώς μικρή σχέση έχει με την πραγματικότητα. Ακόμα και έπειτα από εθνικές καταστροφές (πόλεμος 1897, καταστροφή της Σμύρνης 1922), ύστερα από καθέναν από τους δύο Παγκοσμίους Πολέμους, μετά την επταετή δικτατορία, η χώρα στράφηκε σε παλαιούς και έμπειρους πολιτικούς για να κρατήσουν το τιμόνι και να την οδηγήσουν μπροστά – και όχι τυχαία.
Η ιδέα ότι θα έρθει κάποιος «από την κοινωνία» -μια έννοια που σηκώνει έτσι κι αλλιώς μεγάλη συζήτηση για το πώς ορίζεται- και θα αναλάβει π.χ. μέσα στις σημερινές συνθήκες και στο υφιστάμενο διεθνές περιβάλλον τη θέση του υπουργού Εξωτερικών ή του υπουργού Εθνικής Άμυνας ή το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη και θα επιτύχει σπουδαία αποτελέσματα είναι μάλλον αφελής. Ή, για να πάμε σε κάτι φαινομενικά πιο απλό, η ιδέα ότι θα έρθει κάποιος τελείως έξω από την πολιτική, θα καθίσει στην καρέκλα π.χ. του υπουργού Ναυτιλίας και θα πετύχει και τον εκσυγχρονισμό του στόλου της ακτοπλοΐας, και λιγότερους ρύπους, και τις καλύτερες συνθήκες και αμοιβές για τους ναυτεργάτες, και τη μείωση του κόστους των εισιτηρίων για τους επιβάτες είναι ωραία για σχολική έκθεση, αλλά δυστυχώς δεν αντέχει σε περαιτέρω κριτική.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι όσοι άσκησαν τα ως άνω καθήκοντα τα τελευταία χρόνια ή τις τελευταίες δεκαετίες πέτυχαν στο ακέραιο την αποστολή τους. Πολλοί μάλιστα πόρρω απείχαν από αυτό.
Η πολιτική είναι μια δύσκολη και σύνθετη άσκηση. Απαιτεί γνώσεις, δεξιότητες, ταλέντο, υπομονή, αντοχές, στρατηγική σκέψη, διάθεση για συναινέσεις και συμβιβασμούς όπου είναι απαραίτητο. Πολλά από αυτά αποκτώνται στην πορεία: άνθρωποι δοκιμάζονται και δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους ως δημοτικοί ή περιφερειακοί σύμβουλοι, ως βουλευτές ή ευρωβουλευτές, ακόμα και συν τω χρόνω εξελίσσονται ή απλώς εγκαταλείπουν την «αρένα». Ο όρος «επαγγελματίας πολιτικός» έχει αποκτήσει μια πλήρως αρνητική υπόσταση, αλλά είναι εξίσου βλαπτικός με την «πολιτική χωρίς πολιτικούς» – ίσως δε και λιγότερο.
Ούτε αφορισμοί χρειάζονται ούτε μανιχαϊστικά διλήμματα του τύπου νέο ή παλιό. Και τώρα, και στο παρελθόν, και στο μέλλον, η πολιτική χρειάζεται μπόλιασμα των παλιότερων με τους νεότερους, των «μπαρουτοκαπνισμένων» με τους καινούργιους, των υπουργών που γνωρίζουν τους πιο πολλούς συναδέλφους τους στα ευρωπαϊκά συμβούλια όπου συμμετέχουν με εκείνους που τώρα τους μαθαίνουν στις Βρυξέλλες. Και σίγουρα πάντως δεν χρειάζονται δημοψηφίσματα ή δημόσια διαβούλευση για το αν ο ηγέτης μιας χώρας θα συναντηθεί με τον ηγέτη μιας άλλης…
Εφημερίδα Απογευματινή
