Το ερώτημα έχει τεθεί εδώ και πολλά χρόνια, με αφορμή συνήθως δραματικές ή κρίσιμες συγκυρίες. Το Σύνταγμα της Ελλάδας προβλέπει επαρκείς θεσμικές εγγυήσεις για το επίπεδο της δημοκρατίας που θέλουμε; Οι απαντήσεις ποικίλλουν. Οι ενστάσεις στις υπάρχουσες ρυθμίσεις περισσεύουν. Ο πρωθυπουργός κ. Μητσοτάκης δείχνει ότι έχει ισχυρές φιλοδοξίες για τον κύκλο της αναθεώρησης που ξεκινά και αφορά το μέλλον του δημοκρατικού πολιτεύματος στην Ελλάδα.
Ουσιαστικά τίθεται στο τραπέζι το ερώτημα. Τι δημοκρατία θέλουμε για τις δεκαετίες 2030-2050; Η ανθρωπότητα κινείται σε απροσδιόριστες διαδρομές, με τη Δύση, όπου έχουν τη βάση τους οι δημοκρατίες, σε βαθιά κρίση. Όχι μόνο προσανατολισμού αλλά και θεσμικών εγγυήσεων. Δεν είναι μόνον ο νέος πλανήτης των τεχνολογιών του μετα-ανθρώπου αλλά και το γεγονός ότι πιο αυταρχικά και συγκεντρωτικά καθεστώτα διαχείρισης της εξουσίας και λήψης αποφάσεων έρχονται στο προσκήνιο πολύ πιο νομιμοποιημένα από την Ασία. Οι λειτουργίες της παραδοσιακού τύπου και οργάνωσης δημοκρατίας ρεπουμπλικανικής ή αριστοκρατικής -με τη μορφή της συνταγματικής μοναρχίας- μπαίνουν στο μικροσκόπιο. Οι τεχνολογίες μπορούν να δώσουν στο δημοκρατικό πολίτευμα ευκαιρία πλουραλισμού και συμμετοχικότητας με στοιχεία άμεσης δημοκρατίας. Οι πολίτες μπορούν να εμπλέκονται διαδικτυακά και με δημοψηφίσματα μέσα στην καθημερινότητά τους για πολλά ζητήματα αιχμής και αποφάσεων και όχι μόνο για τα πολιτειακά ή ιστορικού χαρακτήρα διλήμματα για ένα έθνος.
Η νέα πραγματικότητα στα μέσα μαζικής συμμετοχής και οι δυνατότητες που εξελίσσονται δίνουν πιο περιοριστικό πεδίο στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Οι παρόντες καιροί στη Δύση φέρνουν εικόνες για παράδειγμα από την αρχαιότητα. Η δημοκρατία όπως λειτουργούσε για παράδειγμα στην εποχή της αρχαίας, αιώνες προ Χριστού, Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Οι μορφές του δημοκρατικού πολιτεύματος που κινήθηκαν στο πνεύμα και το γράμμα του νόμου, του άγραφου των Άγγλων ή των Συνταγμάτων της Γαλλικής και Αμερικανικής Επανάστασης και εξελίχθηκαν μέσα από την πολιτειακή συγκρότηση σειράς ευρωπαϊκών εθνών-κρατών, τώρα πλέον δεν επαρκούν ως θεσμικό πλαίσιο. Ή τουλάχιστον δεν πείθουν τις νέες γενιές του διαδικτύου και των κοινωνικών δικτύων ότι είναι κάτι που τις αφορά.
Το ισχύον Σύνταγμα της Ελλάδας είναι ένα «κουρασμένο» θεσμικό πλαίσιο. Η βασική κωδικοποίησή του έχει συμβεί στα μέσα της δεκαετίας του 1970. Οι εμπειρίες πραγματικότητας που το καθόρισαν αναφέρονται στις δεκαετίες 1950 και 1960. Στα μέσα δηλαδή του προηγούμενου αιώνα. Το πρόβλημα δεν είναι ο χρόνος. Άλλωστε τα ισχυρά Συντάγματα βασίζονται στο βάθος της παράδοσης που δημιουργούν. Αλλά ότι στην παρούσα πλέον φάση το μέλλον δείχνει αποκομμένο από τα ζητούμενα του παρελθόντος. Έστω και αν αυτά αναφέρονται σε κάποιες δεκαετίες πριν. Το άλμα της πραγματικότητας που εξελίσσεται, είτε συμφωνούμε με αυτό είτε όχι, είναι που θα καθορίσει τη δημοκρατία ή το τέλος της.
Το βασικό συνταγματικό κείμενο εγγυήσεων έχει υποστεί σειρά αναθεωρήσεων. Καμία από αυτές δεν μπορεί να θεωρηθεί δομική. Όλες υπόκεινται σε καιροσκοπισμούς και συγκυριακούς κομματικούς και πολιτικούς συσχετισμούς και σκοπιμότητες βραχύβιου ορίζοντα. Ουσιαστικά το Σύνταγμα της Ελλάδας μοιάζει καταστατικός χάρτης της συνύπαρξης προεστών και διαδικαστικών κανόνων ιεραρχικής καθιέρωσης από την πλευρά των εκάστοτε ελίτ στη λήψη κρατικών αποφάσεων και στην κυκλοφορία τους στην πολιτική ηγεσία. Είναι ένα Σύνταγμα με όλες τις αναθεωρήσεις του, που δίνει απόλυτη ηγεσία στην εκτελεστική εξουσία. Αυτή καθορίζει ως κομματοκρατία το Κοινοβούλιο και διορίζει ή ελέγχει τους δικαστές στο ανώτατο επίπεδό τους. Λειτουργεί δημοκρατικά μόνον ως προς την επιλογή από τον λαό των κυβερνήσεων και τον καθορισμό του αριθμού των βουλευτών που θα έχουν στο Κοινοβούλιο. Ο λαός δηλαδή προσδιορίζει την ταυτότητα της κομματοκρατίας και μόνον.
Είναι ένα Σύνταγμα επί της ουσίας ολιγαρχικό, όπου ακόμη και τον πολιτειακό άρχοντα τον ορίζει η κοινοβουλευτική πλειοψηφία, που εν πολλοίς καθορίζεται η βούλησή της από τον κυβερνήτη-πρωθυπουργό. Το ισχύον Σύνταγμα βοήθησε τα μέγιστα στη σταθερότητα και τον ρεαλισμό της δημοκρατικής πορείας της χώρας εδώ και μισό αιώνα. Τώρα όμως το στοίχημα των πολιτικών, των νομικών και των θεωρητικών είναι αν θα μπορέσουν να δομήσουν ένα Σύνταγμα για την Ελλάδα που θα αφορά τις γενιές και τις εποχές ύστερα από αυτούς και τη σημερινή συγκυρία. Πολύ δύσκολη υπέρβαση…
Εφημερίδα Απογευματινή
