Ρεπορτάζ: Εύα Παπαδάτου, Γιώργος Σόμπολος
Τα μαχαιρώματα στα προαύλια των σχολείων και οι ξυλοδαρμοί ως η μόνη επίλυση των διαφορών, αποτελούν πλέον μία ζοφερή πραγματικότητα στον μικρόκοσμο των εφήβων, κάποιοι από τους οποίους έχουν μετατραπεί σε… αμούστακους κακοποιούς και ναρκέμπορους! Η ανήλικη βία και παραβατικότητα βρίσκεται συχνά, πλέον, στο επίκεντρο, προκαλώντας ανησυχία και θλίψη, αλλά σπανιότερα γίνεται λόγος σε αυτό που ακολουθεί: δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία και η δικαιοσύνη αντιμετωπίζουν ένα παιδί όταν η πράξη έχει ήδη γίνει, όταν το σοκ έχει περάσει και απομένει η απόφαση για το τι θα κάνουμε με τον ανήλικο δράστη.
Αυτό το δύσκολο ερώτημα επανάφερε η απόφαση για την προσωρινή κράτηση της 16χρονης που μαχαίρωσε συμμαθήτριά της στην Κυψέλη. Aναγκαία επιλογή προστασίας ή μία υπερβολικά αυστηρή απάντηση απέναντι σε ένα παιδί που μεγάλωσε μέσα σε ένα βαθιά προβληματικό περιβάλλον;
Σύμφωνα με τα τελευταία επίσημα στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολικής, οι ανήλικοι που κρατούνται σε σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας μέσα σε έναν χρόνο διπλασιάστηκαν. Μέχρι και το 2023 ο αριθμός των νέων κάτω των 18 ετών ήταν αρκετά χαμηλός. Το 2024 όμως, η κατάσταση άλλαξε άρδην εξαιτίας της ραγδαίας αύξησης της ανήλικης παραβατικότητας που είχε ως συνέπεια την αυστηροποίηση του νόμου. Συγκεκριμένα, τον Δεκέμβριο του 2023, οι ανήλικοι κρατούμενοι ήταν μόλις 44, με τον αριθμό την αντίστοιχη περίοδο του 2024 να εκτοξεύεται στους 83 και τον τελευταίο μήνα του 2025 ο αριθμός των ανήλικων κρατουμένων να φτάνει τους 98.
ΛΗΣΤΕΙΕΣ ΚΑΙ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ
Τα αγόρια κρατούνται κατά βάση στις φυλακές της Κασσαβέτειας στον Αλμυρό του Βόλου ενώ τα κορίτσια στις γυναικείες φυλακές Θήβας. Υπάρχουν όμως υποδομές και σε άλλες φυλακές, εάν χρειαστεί. Οι ανήλικοι κρατούμενοι προαυλίζονται μόνοι τους και δεν έχουν καμία επικοινωνία με τους ενήλικες στα σωφρονιστικά καταστήματα όπου κρατούνται. Επιπλέον, παρακολουθούν σχολεία δεύτερης ευκαιρίας και μαθήματα εντός και εκτός των φυλακών σε σχολικές μονάδες, ενώ έχουν τη δυνατότητα περισσότερων επισκεπτηρίων σε σχέση με τους ενήλικες κρατούμενους.
Η πλειονότητα των έγκλειστων ανήλικων είναι παιδιά χαμηλού μορφωτικού επιπέδου, αρκετοί εκ των οποίων έχουν παρατήσει το σχολείο ή έχουν μείνει σε τουλάχιστον μία τάξη, ενώ οι περισσότεροι εξ αυτών έχουν καταδικαστεί για ληστεία και ναρκωτικά.
Δύο ακανθώδη ζητήματα θέτει επί τάπητος ο πρώην πρόεδρος και μέλος της Ομοσπονδίας Σωφρονιστικών Υπαλλήλων Ελλάδος, Σπύρος Καρακίτσος, που αφορούν τους ανήλικους κρατούμενους:
«Η πολιτεία πρέπει να δώσει βαρύτητα στις συνθήκες κράτησης των ανήλιων και να αναζητηθεί τρόπος για τον σωφρονισμό τους»
Σπύρος Καρακίτσος, πρώην πρόεδρος Ομοσπονδίας Σωφρονιστικών Υπαλλήλων Ελλάδος
«Η πολιτεία πρέπει κατ’ αρχάς να δώσει βαρύτητα στις συνθήκες κράτησης των ανήλικων και κατά δεύτερον, να αναζητηθεί τρόπος για τον σωφρονισμό των καταδικασμένων παιδιών. Δυστυχώς, παρατηρούμε πως το μεγαλύτερο μέρος των ανήλικων που καταδικάζονται, αποφυλακίζονται και επιστρέφουν για παρόμοια -συνήθως- αδικήματα κατά την ενηλικίωσή τους. Πρέπει να γίνουν μεγάλα βήματα και παρεμβάσεις προς την κατεύθυνση του σωφρονισμού».
ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΕΝΤΑΣΗ
Μπορεί, λοιπόν, η φυλακή να λειτουργήσει σωφρονιστικά ή απλώς επισφραγίζει μια πορεία που είχε χαθεί πολύ πριν από τη στιγμή που βγήκε το μαχαίρι;
Σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρούν να απαντήσουν μέσω της «Απογευματινής», η διδάκτωρ Ψυχολογίας, ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεύτρια και νευρογλωσσολόγος, Θεοδώρα Παπαδοπούλου, σε μία προσπάθεια να τονίσουν την ανάγκη πως η αντιμετώπιση των ανήλικων παραβατών θα πρέπει να μετατοπιστεί από την τιμωρία στην πρόληψη, τη φροντίδα και την έγκαιρη ψυχική υποστήριξη.
«Η διαδικασία του να μπαινοβγαίνουν ανήλικοι στις φυλακές, δημιουργεί εν δυνάμει ή διά βίου εγκληματίες»
Θεοδώρα Παπαδοπούλου, διδάκτωρ Ψυχολογίας, ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεύτρια και νευρογλωσσολόγος
Σύμφωνα με την κυρία Παπαδοπούλου, ο ανήλικος παραβάτης δεν νοείται ως επικίνδυνος, αλλά ως ψυχικά απορυθμισμένος: «Το κοριτσάκι στην Κυψέλη είναι σε μια εφηβεία όπου εκ των πραγμάτων υπάρχουν έντονες εσωτερικές συγκρούσεις, αποδιοργάνωση ταυτότητας, αναβίωση πρώιμων τραυμάτων που πρέπει να δούμε σοβαρά. Το παιδί αυτό δεν μπορεί να μπει στον λόγο και κάνει acting out, ουσιαστικά προβαίνει σε βίαιη πράξη για να αντικαταστήσει με αυτόν τον τρόπο τον λόγο. Το μαχαίρι είναι μια προσπάθεια να κοπεί μια αφόρητη εσωτερική ένταση και αυτός που τη νιώθει, μπαίνει και σε μια αδυναμία να αναγνωριστεί ο άλλος ως ξεχωριστό υποκείμενο, άρα στον άλλο “σκοτώνω” κάτι δικό μου».
ΣΤΗΡΙΞΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΤΙΜΩΡΙΑ
Επισημαίνει, επίσης, ότι είναι απαραίτητη η διερεύνηση του παρελθόντος και των τραυμάτων του παιδιού: «Η αντιμετώπιση δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι τιμωρητική, γιατί η τιμωρία ενισχύει τη φαντασίωση της απόρριψης και παγιώνει την ταύτιση με τον κακό εαυτό, δηλαδή είναι σαν λέμε “είμαι ένας κακός άνθρωπος κι έτσι συμπεριφέρομαι”. Άρα, δεν νουθετεί. Όταν ένα παιδί 16 ετών προβαίνει σε τέτοια πράξη, αυτό που μας ενδιαφέρει δεν είναι η τιμωρία αλλά η στήριξη. Χρειάζονται όρια με νόημα και όχι εκδικητικά, σταθερό πλαίσιο και ψυχική επεξεργασία της πράξης μέσω ειδικών. Κανένα παιδί δεν φτάνει σε αυτό το σημείο, έτσι γιατί γεννήθηκε εγκληματίας ή γιατί έχει μια κακή εγκληματική φύση. Είναι σαν να γυρίζουμε σε συμπεριφορισμό του ’50, να μάθεις μέσω της τιμωρίας».
Σχολιάζοντας την προφυλάκιση, η κυρία Παπαδοπούλου ανέφερε ότι μία τέτοια απόφαση για έναν ανήλικο ελλοχεύει πολλούς κινδύνους: «Η προφυλάκιση είναι μια τραυματική επανάληψη, βιώνεται ως η απόλυτη απόρριψη από τον κόσμο. Εκεί, δεν ξεκινάει θεραπεία -η οποία πρέπει να αρχίσει αμεσότατα- και το χειρότερο είναι ότι ενισχύει την αποσύνδεση από την ευθύνη, είναι σαν να λες στο παιδί ότι “είσαι ένα τέρας, άρα τι νόημα έχει να καταλάβεις;” Η διαδικασία τού να μπαινοβγαίνουν ανήλικοι στις φυλακές δημιουργεί εν δυνάμει ή διά βίου εγκληματίες». Αναφορικά με το τι πρέπει να γίνει, η ίδια είπε πως πρέπει να υπάρχουν ειδικές δομές για όλη την οικογένεια, χρειάζεται εντατική ψυχοθεραπεία, ψυχαναλυτική παρουσία, μακροχρόνια ψυχική εργασία.
«Ακραία λύση η προσωρινή κράτηση»
Πληροφορίες για την ποινική μεταχείριση των αμούστακων παραβατών δίνει ο δικηγόρος Κωνσταντίνος Γώγος
Ρεπορτάζ: Βάσω Παλαιού
Ένα κορίτσι στην εφηβεία, που μόλις στα 16 χρόνια της οδηγήθηκε στις φυλακές για την απόπειρα ανθρωποκτονίας μίας 14χρονης συμμαθήτριάς της. Η πρόσφατη αυτή υπόθεση που έλαβε χώρα σε ένα Γυμνάσιο στην Κυψέλη, έφερε ξανά στο προσκήνιο το καθεστώς αντιμετώπισης των ανήλικων παραβατών, υπό το πρίσμα των πρόσφατων νομοθετικών αλλαγών που ψηφίστηκαν από τη Βουλή στα τέλη Ιανουαρίου.
Οι τροποποιήσεις αφορούν κυρίως την προσωρινή κράτηση ανήλικων και επανακαθορίζουν τα όρια και τις προϋποθέσεις επιβολής της, προκαλώντας συζήτηση για το αν πρόκειται για ουσιαστική αυστηροποίηση του ποινικού πλαισίου. Σύμφωνα με το ισχύον Δίκαιο, ποινικά ανεύθυνοι παραμένουν οι ανήλικοι κάτω των 12 ετών. Για τους ανήλικους ηλικίας από 12 έως 15 ετών, ο νόμος προβλέπει κατά βάση αναμορφωτικά ή θεραπευτικά μέτρα, με έμφαση στην πρόληψη και την κοινωνική επανένταξη. Αντίθετα, για ανήλικους άνω των 15 ετών, και ιδίως για σοβαρά αδικήματα, προβλέπεται πλέον σαφέστερα η δυνατότητα προσωρινής κράτησης, υπό αυστηρές όμως προϋποθέσεις.
Ο δικηγόρος, Κωνσταντίνος Γώγος εξηγεί στην «Α» ότι γενικά «η προσωρινή κράτηση αποτελεί την ακραία λύση σε οποιαδήποτε ανακριτική διαδικασία, καθώς επιβάλλεται σε περιορισμένες περιπτώσεις, όπως ορίζει ο νόμος, και με την προϋπόθεση ότι δεν είναι αρκετοί οι περιοριστικοί όροι». Και προσθέτει ότι «αυτή η γενική αρχή στο Ποινικό Δικαιικό μας σύστημα φυσικά και επεκτείνεται και στην περίπτωση των ανήλικων δραστών και μάλιστα διευρυμένη».
Όπως υπογραμμίζει ο γνωστός ποινικολόγος, η μοναδική προϋπόθεση για την επιβολή δεν είναι μόνο το ηλικιακό όριο, δηλαδή η συμπλήρωση του 15ου έτους της ηλικίας του. «Σωρευτικά απαιτείται η πράξη για την οποία κατηγορείται ο ανήλικος να είναι κακούργημα (σε περίπτωση που τελούνταν από ενήλικο) και να περιέχει στοιχεία βίας ή να στρέφεται κατά της ζωής ή της σωματικής ακεραιότητας. Παράλληλα, η απόφαση περί κράτησης θα πρέπει να περιέχει ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία από την οποία να προκύπτει γιατί τα αναμορφωτικά ή θεραπευτικά μέτρα δεν κρίνονται στη συγκεκριμένη περίπτωση επαρκή ενόψει των ιδιαίτερων συνθηκών τέλεσης της πράξης και της προσωπικότητας του ανήλικου. Από τα ανωτέρω είναι σαφές επομένως πως η προσωρινή κράτηση στους ανήλικους έχει πολύ στενά ηλικιακά όρια και αφορά πολύ περιορισμένα ποινικά αδικήματα, αποτελεί πρακτικά την εξαίρεση», καταλήγει ο κ. Γώγος.
Πάντως, ιδιαίτερη σημασία έχει και η νομοθετική πρόβλεψη ότι η παραβίαση περιοριστικών όρων από ανήλικο δεν οδηγεί αυτομάτως στην προσωρινή του κράτηση. Για να ληφθεί ένα τέτοιο μέτρο απαιτείται επαναλαμβανόμενη παραβίαση, σε συνδυασμό με νέα ποινική δίωξη για αδίκημα που δικαιολογεί κράτηση. Παράλληλα, ο νόμος επιβάλλει ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία από τις δικαστικές Αρχές, οι οποίες οφείλουν να εξηγούν γιατί τα αναμορφωτικά ή θεραπευτικά μέτρα κρίνονται ανεπαρκή.
Αν και η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι αλλαγές αποσκοπούν στη μεγαλύτερη προστασία της κοινωνίας και στη σαφή οριοθέτηση εξαιρετικών περιπτώσεων, νομικοί και οργανώσεις δικαιωμάτων επισημαίνουν τον κίνδυνο μετατόπισης προς μια πιο τιμωρητική λογική. Υπενθυμίζουν, μάλιστα, ότι η προσωρινή κράτηση ανήλικων, σύμφωνα και με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, πρέπει να αποτελεί το έσχατο μέτρο.
Η ευθύνη των γονιών και η αξία της πρόληψης
Ρεπορτάζ: Εύα Παπαδάτου
Την αναγκαιότητα της συνεργασίας όλων των φορέων προκειμένου το κακό να χτυπηθεί στη ρίζα του και να καταπολεμηθεί με πρόληψη και όχι με καταστολή επαναλαμβάνει ο πρόεδρος του «Χαμόγελου του Παιδιού», Κώστας Γιαννόπουλος: «Τα προβλήματα των παιδιών έχουν φτάσει σε εξαντλητικό σημείο και ως κοινωνία έχουμε ανοίξει λάκκους και τα θάβουμε. Έχουμε τρόπους να κάνουμε πράγματα και το έχει αποδείξει το “Χαμόγελο”, αλλά οι θεσμοί πρέπει να λειτουργήσουν. Εμείς που κάναμε λάθη και αφήσαμε τα παιδιά χωρίς φροντίδα ερχόμαστε τώρα και τα τιμωρούμε, με έναν τρόπο που θα τα οδηγήσει στην παραβατικότητα. Θυμηθείτε τι έγινε με τον Πάσσαρη. Από μικρός είχε παραβατική συμπεριφορά, δεν αντιμετωπίστηκε, απλώς μπαινόβγαινε στις φυλακές και εξελίχθηκε στον διαβόητο κακοποιό».
«Οι θεσμοί πρέπει να λειτουργήσουν. Ως κοινωνία έχουμε ανοίξει λάκκους και θάβουμε τα προβλήματα»
Κώστας Γιαννόπουλος, πρόεδρος του «Χαμόγελου του Παιδιού»
Για τον κ. Γιαννόπουλο, η πρόληψη είναι η λέξη-κλειδί στην αντιμετώπιση της ανήλικης παραβατικότητας: «Για παράδειγμα, στο “Χαμόγελο” λειτουργεί το Σπίτι Ημερήσιας Φροντίδας, όπου φροντίζουμε όχι μόνο τα παιδιά αλλά και τους γονείς. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση ενός πατέρα με πέντε παιδιά που η μητέρα τους τα εγκατέλειψε. Αναγκαστικά ο εισαγγελέας θα του έπαιρνε τα παιδιά, αλλά με την παρέμβασή μας όχι μόνο μεγάλωσαν σωστά και μορφώθηκαν, αλλά στη συνέχεια στήριξαν και τον μπαμπά τους. Το να στέλνεις παραβατικά παιδιά που τα βασάνιζαν και τα κακοποιούσαν σε δημόσια και εκκλησιαστικά ιδρύματα ή στα νοσοκομεία δεν είναι λύση. Λείπει από τη νέα νομοθεσία η ψυχολογική υποστήριξη που είναι αναγκαία».
Αναφορικά με την ημιαυτόνομη διαβίωση, ο κ. Γιαννόπουλος είπε πως με τον τρόπο που έχει θεσμοθετηθεί από την πολιτεία δεν λειτουργεί, διότι δεν υπάρχει η σωστή επιστημονική προσέγγιση που πρέπει να έχει κάποιος ανήλικος: «Τα παιδιά θέλουν φροντίδα και να καταλάβουν ότι υπάρχει εναλλακτική. Θυμάμαι έναν έφηβο που έκανε φρικτά πράγματα. Τον έστειλαν στον ψυχίατρο κι εκείνος έβγαλε μια τυπική διάγνωση απλώς για να διώξει την ευθύνη από πάνω του. Το παιδί ήρθε σε εμάς, το στηρίξαμε, και σας πληροφορώ ότι αυτήν τη στιγμή έχει γυρίσει στη μητέρα του και έχει ξεφύγει από την παραβατικότητα».
Εφημερίδα Απογευματινή
