Σήμερα, η Εκκλησία γιορτάζει τη φανέρωση της τρισυπόστατης παρουσίας του Θεού – Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα – μέσα από το γεγονός της Βάπτισης του Ιησού Χριστού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, σύμφωνα με τα ευαγγελικά κείμενα των Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά. Η συγκεκριμένη εορτή αποτελεί μοναδική στιγμή αποκάλυψης της Αγίας Τριάδας στη Γη και τιμάται σε όλη την Ελλάδα με κατάνυξη και λαμπρότητα.
Στο επίκεντρο των εορτασμών βρίσκεται το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο Φανάρι, όπου τελείται η Πατριαρχική Θεία Λειτουργία και η ρίψη του Τιμίου Σταυρού στον Κεράτιο Κόλπο, στέλνοντας μήνυμα ενότητας και ελπίδας στον ορθόδοξο κόσμο.
Παράλληλα, στον Καθεδρικό Ιερό Ναό Αγίας Τριάδας Πειραιά πραγματοποιήθηκε Θεία Λειτουργία, ενώ ακολούθησε η Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού στην προβλήτα απέναντι από τον Ναό Αγίου Σπυρίδωνος.
Θεολογική διάσταση της Βάπτισης:
Σύμφωνα με το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Γ’ 1-17), ο Ιωάννης ο Πρόδρομος κηρύττει στον Ιορδάνη και βαπτίζει τους πιστούς. Ο Ιησούς, προερχόμενος από τη Γαλιλαία, ζητά να βαπτιστεί από τον Ιωάννη. Παρά την αρχική άρνηση του Προδρόμου, τελικά ο Χριστός βαπτίζεται, ενώ το Άγιο Πνεύμα εμφανίζεται με μορφή περιστεριού και η φωνή του Πατέρα ακούγεται:
«Ούτός εστιν ο υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα».
Οι Ευαγγελιστές Ματθαίος και Μάρκος τοποθετούν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος αμέσως μετά τη βάπτιση, ενώ ο Λουκάς σημειώνει ότι συνέβη λίγο αργότερα κατά την ώρα προσευχής, δίνοντας έμφαση στην πρώτη θεοφάνεια της Καινής Διαθήκης.
Ονομασίες της γιορτής:
- Θεοφάνεια: αρχαιότερη ονομασία, προέρχεται από τον Απόστολο Παύλο: «Θεός εφανερώθη εν σαρκί» (Α’ Τιμ. γ’, 16).
- Επιφάνεια: μεταγενέστερη, με καταγωγή από την Αγία Γραφή (Τίτ. β’, 11-13).
- Φώτα ή Άγια Φώτα: συνδέεται με το βάπτισμα των κατηχούμενων και το φως του Κυρίου που φωτίζει τους πιστούς.
Ο εκκλησιαστικός ύμνος του Ρωμανού του Μελωδού αποτυπώνει το φως των Θεοφανείων:
«Επεφάνης σήμερον τη οικουμένη, και το φως σου, Κύριε, εσημειώθη εφ’ ημάς…»
Κύριες τελετές:
- Μέγας Αγιασμός: εντός των εκκλησιών.
- Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού: ρίψη του Σταυρού σε θάλασσα, ποτάμι ή δεξαμενή, ακολουθούμενη από κολύμβηση πιστών για την ανεύρεσή του. Το έθιμο θεωρείται ευλογία για όσους πιάσουν τον Σταυρό και την οικογένειά τους.
Ιστορικό και πολιτιστικό πλαίσιο:
Η εορτή των Θεοφανείων αποτελούσε ήδη σημαντική θρησκευτική στιγμή στη Ρωμαϊκή Εκκλησία του 4ου αιώνα, ενώ με τον καθορισμό της 25ης Δεκεμβρίου για τα Χριστούγεννα, η γιορτή των Φώτων καθιερώθηκε την 6η Ιανουαρίου, ολοκληρώνοντας το λεγόμενο Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων.
Η γιορτή συνδέει ουράνια και επίγεια πλάσματα, φύση και άνθρωπο, καθώς όλοι συμμετέχουν στην πανήγυρη της Θείας Χάρης:
«Η Αγιότης του Θεού δωρίζεται στα πάντα
Άστρα! Φυτά! Και ζώα πια, υγρά και στερεά τε,
Άνθρωποι γης! Αγιάσθητε! Και τη χαρά σκορπάτε…» – Γ. Δροσίνης
