Eζησε -και κατέγραψε- τον δικό της χρυσό αιώνα, τη δική της μυθιστορηματική ζωή. Κι ας μην είχε μολύβι να γράψει ως μαθήτρια. Τιτάνας του πολιτισμού μας, πρωταγωνίστρια της ιντελιγκέντσιας των 20ού και 21ου αιώνων, πληθωρική, με αύρα μαγική, γλώσσα-πολυβόλο και με διακρίσεις που χρειάζεται ολόκληρος τόμος εγκυκλοπαίδειας για να καταχωρίσεις, δεν θεωρήθηκε τυχαία οικουμενική. Η Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ υπήρξε φωτεινή διανοούμενη -σύμβολο του ελληνικού πολιτισμού- και κορυφαία ως βυζαντινολόγος. Κοσμοπολίτισσα, «και Αθηναία και Παριζιάνα» όπως αυτοχαρακτηριζόταν, έλαμψε με επιστημονικό έργο μεγαλύτερο των έξι δεκαετιών. Αγάπησε την ελευθερία, βίωσε έως το κόκαλο τη σκληρή πλευρά της Κατοχής, υπηρέτησε την Αντίσταση, έζησε τον Μάη του ’68 στο Παρίσι, γνώρισε τον Πάμπλο Πικάσο, τη Σιμόν ντε Μποβουάρ, συναναστράφηκε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον Μάνο Χατζιδάκι -ο οποίος έγραψε για εκείνη το τραγούδι «Για την Ελένη»-, τον Φρανσουά Μιτεράν… Και άφησε την τελευταία πνοή της στις 16.2 στο αθηναϊκό ξενοδοχείο όπου διέμενε τους τελευταίους μήνες.
Τη γνώρισα έφηβη στην Εθνική Πινακοθήκη. Είχα αμηχανία, παρότι εξ αρχής ήταν εξαιρετικά προσηνής: το σπινθηροβόλο βλέμμα, η ευφράδεια, το πάθος της με είχαν συναρπάσει. Μόλις είχε ολοκληρώσει ακόμη μία από τις πολλές ομιλίες της για τον Μέγα Αλέξανδρο και τη Βεργίνα. Και είχε καταχειροκροτηθεί παρατεταμένα. «Ησασταν θαυμάσια, ευχαριστώ για το φως σας, έμαθα πολλά», της είπα εμφανώς τρακαρισμένη. Πέρασαν δεκαετίες. Την άκουσα και την ξανάκουσα, τη μελέτησα επισταμένως. Το γεγονός και μόνο πως έσπασε το ανδρικό άβατο στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης και κατέστη στην επτά αιώνων ιστορία του η πρώτη γυναίκα πρύτανης, τη μεταμόρφωσε σε γυναίκα-πρότυπο όλων των επιστημόνων. Οχι μόνο. Θα ακολουθούσαν τόσες πολλές, ακόμη, διακρίσεις…
Πρύτανης της Ακαδημίας και καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, πρόεδρος του Ιδρύματος Georges Pompidou, πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNESCO, μεταξύ πολλών πολλών ακόμη διακρίσεων, ποτέ «δεν έστελνα βοηθούς μου σε ανώτερο. “Το πρόσωπο είναι σπαθί”, μου έλεγε ο πατέρας μου». Παρασημοφορήθηκε με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος της Τιμής της Γαλλικής ∆ημοκρατίας, τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος το Φοίνικος της Ελληνικής ∆ημοκρατίας, υπήρξε ανώτερη αξιωματούχος πολυάριθμων ταγμάτων (Γερμανίας, Λουξεμβούργου, Ισλανδίας, Αυστρίας, Μεξικού, Ιταλίας, Πορτογαλίας).
Πνευματική εγρήγορση
«Μέχρι τέλους παρέμεινε ανήσυχη, επιβεβαιώνοντας ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία», είπε ο Πρόεδρος της ∆ημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας στο δικό του αντίο. Ως φάρος «έμεινε αφοσιωμένη στα εθνικά δίκαια, ειδικά στο αίτημα της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα. Πέρα από διάσημη ιστορικός, υπήρξε η φωτισμένη ερευνήτρια που ένωσε τους κύκλους της πορείας του έθνους μας. Αναδεικνύοντας το Βυζάντιο ως γέφυρα προς την ελληνική και ευρωπαϊκή ταυτότητα», τόνισε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης για την «πολύτιμη φίλη» του. «Ηταν η εμβριθής ιστορικός που άνοιξε νέους δρόμους στην πρόσληψη του βυζαντινού πολιτισμού, η συνεργασία μας από το ’99 υπήρξε όαση», επεσήμανε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη.
Γεννήθηκε στις 29.8.1926 στον Βύρωνα «σε σπίτι προσφυγικό, αλλά παρέα με την Ακρόπολη». Αποφοίτησε από το ∆’ Γυμνάσιο Αθηνών και σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας). Στην Κατοχή εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ («όταν μπήκα, δεν ξανακοιμήθηκα σπίτι για να μη με πιάσουν – και τα αδέρφια μου ήταν οργανωμένα» είχε πει, αποκαλύπτοντας πως το ψευδώνυμό της «ήταν “Νίκη”»). Τέλεσε και χρέη «γραμματέως της βασίλισσας Φρειδερίκης, καθώς γνώριζα την αγγλική και τα… γαλλικούλια μας». Το ’53 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου συνέχισε τις σπουδές της στην École des Hautes Études, κατακτώντας σειρά διακρίσεων διεθνούς ακτινοβολίας, αρχής γενομένης από την αναγόρευσή της σε διδάκτορα της Ιστορίας και docteur des Lettres.
Παντρεύτηκε τον μεγαλοαστό αξιωματικό του γαλλικού Πολεμικού Ναυτικού Ζακ Αρβελέρ, το «θεμέλιό» της, που ο θάνατός του, το 2010, της άφησε «τεράστιο κενό, μοναξιά». Απέκτησαν τη Μαρί-Ελέν, που ζει μόνιμα στη Γαλλία, έχοντας διατελέσει επί μακρόν (περισσότερα από 36 χρόνια) στέλεχος του κολοσσού της κοσμετολογίας L’ Oreal. H Eλένη Αρβελέρ επέμενε μέχρι τέλους ότι ο «Μέγας Αλέξανδρος ετάφη στη Βεργίνα, καθώς στον τάφο του λεγόμενου Φιλίππου είχαν βρει το αγαλμάτιο του Αλεξάνδρου. Mετά, όταν βρήκαν την Αμφίπολη, έψαχναν εκεί τον Αλέξανδρο. Και λέω: “Αν είναι την Αλεξάνδρεια, τι τον ζητάνε στην Αμφίπολη;”. Ελεγα ότι στην Αμφίπολη θα βρουν τη… γοργόνα του Αλεξάνδρου, όχι τον ίδιο».
Από τα πολλά προσωπικά της αφηγήματα, τα συγγράμματα, τα βιβλία, τα ποιήματα, αξίζει μία αναφορά σε μία ιστορία… Αυλής: «∆ιαβάζω επιστολή προς τη βασίλισσα που έλεγε πως είμαι σεσημασμένη κομμουνίστρια. Το αποκαλύπτω στη Φρειδερίκη. Μου λέει να απαντήσω ως εξής: “Η βασίλισσα ξέρει καλύτερα από τον καθέναν ποιος είναι και ποιος δεν είναι κομμουνιστής”».
Τι μένει από τη γυναίκα που κατέστησε την ελληνική Ιστορία περιουσία όλων, αποκαθιστώντας κατ’ αρχάς την ιστορία του Βυζαντίου; Η ατάκα «όλοι είμαστε ένα – χωρίς σύνορα». Οτι «η ανθρωπιά είναι η μεγαλύτερη αρετή». Και το ότι «δεν δέχθηκα ποτέ από κανέναν να μου πει τι θα κάνω. Αν χρειαζόταν, θα πουλούσα και λεμόνια».
Κυριακάτικη Απογευματινή
