Η γεωπολιτική αστάθεια και οι εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή έχουν στρέψει ξανά το ενδιαφέρον των πολιτών στα αντιαεροπορικά καταφύγια της Αθήνας και της Αττικής. Στην πρωτεύουσα και τα προάστιά της καταγράφεται σημαντικός αριθμός υπόγειων εγκαταστάσεων που κατασκευάστηκαν κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, πολλές από τις οποίες διατηρούνται μέχρι σήμερα, αν και σε διαφορετικά επίπεδα συντήρησης.
Περίπου 200 δημόσια καταφύγια στην Αττική
Σύμφωνα με ιστορικές πηγές, στην Αττική κατασκευάστηκαν περίπου 200 δημόσια καταφύγια την περίοδο του πολέμου. Στην Αθήνα εντοπίζονται σε κομβικά σημεία όπως ο Λυκαβηττός, ο Αρδηττός και το Πολύγωνο.
Στον Πειραιά έχουν καταγραφεί υπόγειοι χώροι προστασίας στον Προφήτη Ηλία, την Καστέλα και τη Δραπετσώνα.
Στα νότια προάστια ξεχωρίζουν εγκαταστάσεις στο Ελληνικό, τη Βούλα και τη Γλυφάδα, ενώ στα βόρεια προάστια υπάρχουν καταφύγια στην Κηφισιά, το Παπάγου και το Ψυχικό. Καταγεγραμμένοι χώροι υπάρχουν επίσης στο Σούνιο και τη Ραφήνα.
Ανάμεσα στα πιο γνωστά καταφύγια συγκαταλέγονται εκείνα του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρετανία, του Μεγάρου της Εθνικής Ασφαλιστικής, της Τράπεζα της Ελλάδος, του Μετοχικό Ταμείο Στρατού και το υπόγειο του Μεγάρου του Αρείου Πάγου.
Το ιστορικό καταφύγιο της οδού Κοραή
Στην οδό Κοραή 4, στο κτήριο της Εθνικής Ασφαλιστικής, κατασκευάστηκε ένα από τα πιο σύγχρονα για την εποχή αντιαεροπορικά καταφύγια, σε σχέδια των μηχανικών Ε. Κριεζή και Α. Μεταξά. Ο χώρος εκτείνεται σε δύο επίπεδα, έξι μέτρα κάτω από το έδαφος, με βαριές μεταλλικές αεροστεγείς πόρτες γερμανικής κατασκευής.
Κατά την περίοδο της Κατοχής, το κτήριο επιτάχθηκε και τα υπόγεια χρησιμοποιήθηκαν ως κρατητήρια από τη γερμανική Kommandatur. Εκατοντάδες κρατούμενοι άφησαν χαραγμένα μηνύματα, ονόματα και ημερομηνίες στους τοίχους — τεκμήρια που διασώζονται μέχρι σήμερα ως ζωντανές ιστορικές μαρτυρίες.
Το στρατιωτικό καταφύγιο του Λυκαβηττού
Ιδιαίτερη θέση κατέχει το στρατιωτικό καταφύγιο του Λυκαβηττού, το οποίο κατασκευάστηκε περίπου το 1936, πριν από τον πόλεμο του 1940, κοντά στη σπηλαιοεκκλησία των Αγίων Ισιδώρων.
Το έργο εκτείνεται σε βάθος περίπου 100 μέτρων μέσα στον βράχο και διαθέτει δύο εισόδους. Σε αντίθεση με άλλα εγκαταλελειμμένα καταφύγια, βρίσκεται σε εξαιρετική κατάσταση, με λειτουργικό ηλεκτρικό ρεύμα, χώρους υγιεινής, αίθουσες επιχειρήσεων, αποθήκες, σύστημα εξαερισμού, δεξαμενές νερού και τηλεφωνικό κέντρο εποχής.
Την περίοδο 1936-1937 εγκαταστάθηκαν εκεί η Υπηρεσία Επιτήρησης Συναγερμού Αέρος Θαλάσσης και ο Σταθμός Ασυρμάτου του Πολεμικού Ναυτικού. Κατά τον πόλεμο του 1940 στεγάστηκε στην κεντρική αίθουσα το Αρχηγείο Αντιαεροπορικής Άμυνας. Σήμερα ο χώρος ανήκει στην υπηρεσία Πολιτικής Σχεδίασης Εκτάκτων Αναγκών του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη.
Το καταφύγιο του Αρδηττού και οι θρύλοι
Το καταφύγιο του Αρδηττού χρησιμοποιήθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής, ενώ μετά την Απελευθέρωση λειτούργησε ως ορμητήριο αντιστασιακών ομάδων. Κατά τη βασιλεία του Παύλος της Ελλάδας αξιοποιήθηκε ως βασιλικό καταφύγιο, γεγονός που τροφοδότησε φήμες περί υπόγειας σύνδεσης με τα τότε βασιλικά ανάκτορα.
Καταφύγια σε Κυψέλη, Βούλα και Γλυφάδα
Στην Κυψέλη, στη συμβολή των οδών Πιπίνου και Επτανήσων, σε πολυκατοικία του 1938 που σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Λεωνίδας Μπόνης, σώζεται καταφύγιο χωρητικότητας 63 ατόμων με κεντρική αίθουσα, κουζίνα και βοηθητικούς χώρους.
Στη Βούλα, στις εγκαταστάσεις του ΠΙΚΠΑ, διατηρείται ένα από τα καλύτερα σωζόμενα καταφύγια της Αττικής, με οκτώ δωμάτια, διπλές εισόδους και δεξαμενές νερού. Αντίστοιχο, αλλά εγκαταλελειμμένο, δίδυμο καταφύγιο υπάρχει και στη Γλυφάδα.
Το οχυρό της Ραφήνας
Στον λόφο Παναγίτσα της Ραφήνας, οι γερμανικές δυνάμεις κατασκεύασαν την 1η Μαΐου 1941 εκτεταμένα οχυρωματικά έργα για τον έλεγχο του λιμανιού. Παρά τις ανατινάξεις κατά την αποχώρησή τους το 1944, διατηρούνται ακόμη ορύγματα, στοές και υπόγειοι χώροι, αποτελώντας σημαντικό δείγμα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της περιόδου.
Τα καταφύγια του Πειραιά
Στη Δραπετσώνα σώζεται εκτεταμένο δίκτυο υπόγειων στοών με την επιγραφή «ΚΑΤΑΦ. 2 3», πιθανότατα σε παλαιές στοές λατομείου που ανακατασκευάστηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1930 με οπλισμένο σκυρόδεμα και βασικές υποδομές.
Στην Καστέλα υπάρχει διώροφο καταφύγιο με υδραυλικές και ηλεκτρικές εγκαταστάσεις, σήμερα σε κακή κατάσταση. Στον λόφο του Προφήτη Ηλία εντοπίζεται μικρότερο αντιαεροπορικό έργο με λιθόκτιστα τοιχώματα και υπόγειους διαδρόμους.
Η σημερινή εικόνα
Εκτιμήσεις από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 ανέφεραν ότι περίπου 200 δημόσια καταφύγια σώζονταν στην Ελλάδα, πολλά όμως σε προχωρημένη φθορά. Σε αρκετά παραμένουν χαραγμένα συνθήματα και ίχνη της ιστορίας τους.
Η συγκεκριμένη παρουσίαση δεν αποτελεί επίσημη κρατική απογραφή, αλλά βασίζεται σε ιστορική έρευνα και στο βιβλίο «Τα Καταφύγια της Αττικής» του Κωνσταντίνου Κυρίμη, αποτυπώνοντας χώρους που πιθανολογείται ότι λειτούργησαν ως καταφύγια κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
