Στη Δύση υπάρχει μια βολική απλοποίηση. Ο μουσουλμανικός κόσμος αντιμετωπίζεται ως ενιαίο μπλοκ. Μία λέξη, «Ισλάμ», αρκεί για να χωρέσει κράτη, λαούς και αντιτιθέμενες στρατηγικές. Κι όμως, όταν το Ιράν βρίσκεται απέναντι σε αραβικές πρωτεύουσες, πολλοί απορούν. Πώς γίνεται να συγκρούονται, αφού μοιράζονται την ίδια θρησκευτική αναφορά;
Η απάντηση βρίσκεται στην ιστορία και είναι παλιά όσο και το ίδιο το Ισλάμ. Μετά τον θάνατο του Μωάμεθ η διαφωνία για τη διαδοχή γέννησε δύο διακριτές παραδόσεις: τη σουνιτική, που αποτελεί την πλειοψηφία στον μουσουλμανικό κόσμο, και τη σιιτική, μειοψηφική αλλά με ισχυρή θεολογική συνοχή. Το Ιράν είναι το σημαντικότερο σιιτικό κράτος. Αυτό από μόνο του το διαφοροποιεί στρατηγικά.
Εδώ αρχίζει η καχυποψία και το πρόβλημα. Για τις ηγεσίες του Κόλπου, η Τεχεράνη δεν είναι απλώς ένας γείτονας με διαφορετική ερμηνεία της πίστης. Είναι η δύναμη που δηλώνει ότι προστατεύει τους σιιτικούς πληθυσμούς στην περιοχή. Αυτή η ρητορική μεταφράζεται ως διεκδίκηση επιρροής. Και σε μια ζώνη εύθραυστης ισορροπίας κάθε τέτοια αξίωση αντιμετωπίζεται ως απειλή.
Όμως το ρήγμα δεν είναι μόνο θρησκευτικό.
Το Ιράν δεν ανήκει στον αραβικό κόσμο. Είναι η ιστορική Περσία. Διαθέτει πολιτισμική κληρονομιά που προηγείται του Ισλάμ και έντονη αίσθηση συνέχειας. Η γλώσσα, η εθνική αυτοαντίληψη και η στρατηγική του κουλτούρα το ξεχωρίζουν. Πίσω από τις εντάσεις υποβόσκει μια διαχρονική φιλοδοξία. Ποιος θα καθορίσει τους όρους ισχύος στον Περσικό Κόλπο;
Υπάρχει και μία θεμελιώδης πολιτική διαφορά. Το ιρανικό σύστημα προέκυψε από επανάσταση το 1979 και βασίζεται στη σύνδεση θρησκευτικής αυθεντίας και κρατικής εξουσίας. Απέναντί του βρίσκονται μοναρχίες που επενδύουν στη σταθερότητα και στη διατήρηση εσωτερικής ισορροπίας. Για αυτές, το ιρανικό μοντέλο δεν είναι απλώς διαφορετικό. Είναι εν δυνάμει ανατρεπτικό.
Το ερώτημα «πώς γίνεται να διαφωνούν, αφού πιστεύουν στον ίδιο Θεό;» αγνοεί τη λειτουργία της πίστης ως πολιτικού εργαλείου. Για παράδειγμα και οι ευρωπαϊκοί πόλεμοι διεξήχθησαν μεταξύ χριστιανικών κρατών. Η κοινή θρησκευτική αναφορά όμως δεν απέτρεψε τις συγκρούσεις ισχύος.
Στη Μέση Ανατολή η θρησκεία συνδέεται με νομιμοποίηση, κοινωνική συνοχή και γεωπολιτική στρατηγική. Η αντιπαράθεση δεν αφορά απλώς δόγματα. Αφορά το ποιος ερμηνεύει την παράδοση, ποιος εμφανίζεται ως θεματοφύλακας αυθεντικότητας και ποιος διαμορφώνει την περιφερειακή τάξη. Το διακύβευμα δεν είναι αν οι λαοί είναι μουσουλμάνοι. Είναι ποιος θα καθορίζει την ατζέντα και την ισορροπία δυνάμεων. Όταν η θεολογία συναντά την κρατική ισχύ, γεννιούνται οι ανταγωνισμοί.
Στην περιοχή αυτή η πίστη δεν περιορίζεται στον ιδιωτικό χώρο. Μεταφράζεται σε πολιτική πράξη. Ίσως λοιπόν η σωστή διατύπωση να μην είναι «γιατί συγκρούονται παρά την κοινή τους αναφορά». Αλλά «πώς οι διαφορετικές αναγνώσεις της ίδιας παράδοσης μετατρέπονται σε στρατηγικά εργαλεία». Η θρησκεία δεν λειτουργεί απλώς ως πνευματικό πλαίσιο αλλά ως γλώσσα πολιτικής ισχύος. Και όσο παραμένει κεντρικός παράγοντας δημόσιας ζωής θα συνεχίσει να αποτελεί μοχλό συμμαχιών και συγκρούσεων.
Γράφει ο Μητροπολίτης Σιγκαπούρης και Νοτίου Ασίας Κωνσταντίνος
Εφημερίδα Απογευματινή
