Η Ελλάδα καταγράφει τα τελευταία χρόνια ανησυχητική αύξηση του καπνίσματος και του ατμίσματος στους εφήβους, παρά τη μείωση της χρήσης καπνού στους ενήλικες, που παραμένει στο 30%. Σύμφωνα με τα στοιχεία της European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD), το ποσοστό των 16χρονων που έχουν δοκιμάσει συμβατικά ή ηλεκτρονικά τσιγάρα αυξήθηκε από 43% το 2019 σε 54% το 2024.
Ο Δρ João Breda, επικεφαλής του ΠΟΥ στην Ελλάδα, εξηγεί ότι οι παραδοσιακές πολιτικές κατά του καπνίσματος είχαν στόχο τα συμβατικά τσιγάρα και δεν καλύπτουν τις σύγχρονες μορφές νικοτίνης. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα σακουλάκια νικοτίνης, με γλυκές γεύσεις, ελκυστικό σχεδιασμό και επιθετικό διαδικτυακό μάρκετινγκ, εκμεταλλεύονται τα κενά της νομοθεσίας και προσελκύουν κυρίως νέους.
Η Ζένια Σαριδάκη, παθολόγος-ογκολόγος, σημειώνει ότι η προώθηση αυτών των προϊόντων μέσω social media, influencers και ψηφιακού περιεχομένου δημιουργεί την αίσθηση ότι η νικοτίνη είναι «αθώα» και «μοντέρνα», ενώ ταυτόχρονα διευκολύνει την πρώιμη εξάρτηση. Στην Ελλάδα, πάνω από το 50% των μαθητών έχει ήδη δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο.
Κίνδυνοι για την υγεία
Τα προϊόντα ατμίσματος περιέχουν νικοτίνη, ουσίες με τοξική δράση, βαρέα μέταλλα και άλλες χημικές ενώσεις που συνδέονται με φλεγμονές, οξειδωτικό στρες, καρδιαγγειακά προβλήματα και καρκίνο. Η επιστήμη έχει ήδη δείξει ότι τα προϊόντα αυτά προκαλούν βλάβες στους πνεύμονες και δημιουργούν κίνδυνο εξάρτησης, ενώ οι μακροχρόνιες συνέπειες θα χρειαστούν δεκαετίες παρακολούθησης για πλήρη καταγραφή.
Ο ΠΟΥ ξεκαθαρίζει ότι η ασφαλέστερη επιλογή παραμένει η πλήρης διακοπή όλων των προϊόντων καπνού και νικοτίνης, και δεν προτείνει τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ως μέθοδο διακοπής του καπνίσματος.
Διαφορές φύλου και συμπεριφοράς
Η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου εμφανίζει μικρές διαφοροποιήσεις ανά φύλο. Σε παγκόσμιο επίπεδο, υψηλότερα ποσοστά παρατηρούνται στα αγόρια, ενώ στην Ευρώπη τα κορίτσια εμφανίζουν οριακά υψηλότερη χρήση σε ορισμένα προϊόντα. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι παράγοντες όπως η κοινωνική ταυτότητα, η αισθητική και η παρέα επηρεάζουν διαφορετικά κορίτσια και αγόρια.
Συστάσεις ΠΟΥ και ειδικών
Ο ΠΟΥ προτείνει:
- Αποτροπή έναρξης χρήσης από νέους
- Απαγόρευση γεύσεων και διαφήμισης που προσελκύουν παιδιά
- Αυστηρή εφαρμογή ηλικιακών ορίων και περιορισμό της προσιτότητας μέσω φορολογίας
- Ισχυρές προειδοποιήσεις υγείας στις συσκευασίες
- Ένταξη των προϊόντων στους αντικαπνιστικούς νόμους για προστασία τρίτων
Σύμφωνα με την Σαριδάκη, η πρόληψη απαιτεί κοινή στάση γονέων, σχολείου, Πολιτείας και κοινωνίας. Οι γονείς πρέπει να μιλούν ανοιχτά με τα παιδιά, οι εκπαιδευτικοί να διαθέτουν εργαλεία αναγνώρισης του φαινομένου, ενώ η κοινωνία πρέπει να παύσει να αντιμετωπίζει το άτμισμα ως μόδα ή ακίνδυνο.
Η καμπάνια της W4O Hellas προσεγγίζει τους εφήβους στη δική τους γλώσσα, με χιούμορ και πρότυπα ζωής, όπως στα βίντεο:
- «Το vape είναι λίγο σάντ. Εσύ όχι!»
- «Το vape δεν είναι cool. Εσύ είσαι!»
Στόχος είναι η ενδυνάμωση των νέων ώστε να πουν «όχι» στη νικοτίνη από επιλογή, όχι από επιβολή.
Ψηφιακά εργαλεία και εφαρμογή νομοθεσίας
Ο ΠΟΥ αξιολογεί θετικά τις προσπάθειες της Ελλάδας για ψηφιακή επαλήθευση ηλικίας, ενώ προτείνει συνεχή έλεγχο των διαδικτυακών πωλήσεων και ουσιαστική εφαρμογή των κανόνων. Η επιτυχία εξαρτάται από τη συστηματική εφαρμογή, αυστηρή αντιμετώπιση παραβάσεων και ενσωμάτωση σε συνολική πολιτική ελέγχου των προϊόντων καπνού και νικοτίνης.
