Της Βάνας Γούτου
Η εικόνα είναι πλέον γνώριμη σε πολλά σπίτια: ένα παιδί μπροστά σε ένα tablet ή μια τηλεόραση που παίζει στο φόντο. Οι οθόνες έχουν γίνει κομμάτι της καθημερινότητας των παιδιών, συχνά ήδη από πολύ μικρή ηλικία. Την ώρα που αναμένονται κυβερνητικές παρεμβάσεις για τον περιορισμό της χρήσης των social media από ανήλικους, το ερώτημα είναι ευρύτερο: Πόσο επηρεάζει συνολικά η έκθεση στις οθόνες την ανάπτυξη των παιδιών;
Στη Γαλλία, η κυβέρνηση έχει προχωρήσει σε αυστηρά μέτρα για την προστασία των ανηλίκων από την υπερβολική έκθεση στις οθόνες, υιοθετώντας εισηγήσεις επιτροπών εμπειρογνωμόνων που προειδοποιούν για κινδύνους στην ανάπτυξη, την υγεία και την ψυχική κατάσταση των παιδιών. Ήδη από το 2025 εφαρμόζεται απαγόρευση χρήσης οθονών σε χώρους που φιλοξενούν παιδιά κάτω των 3 ετών, ενώ οι ειδικοί ζητούν ακόμη και καθολική απαγόρευση χρήσης οθονών – τηλεόρασης, tablet και smartphone – για παιδιά κάτω των 6 ετών.
Ποια είναι, όμως, η εικόνα στην Ελλάδα; Η «Κυριακάτικη Απογευματινή» απευθύνθηκε στην Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία και στην Ελληνική Εταιρεία Παιδοφθαλμολογίας και Στραβισμού. Όπως επισημαίνουν οι παιδίατροι, η υπερβολική χρήση οθονών από παιδιά προσχολικής ηλικίας καθυστερεί την ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας και εμποδίζει την αλληλεπίδραση γονέα-παιδιού. Ο Νίκος Βουδούρης, παιδίατρος-νεογνολόγος και ειδικός γραμματέας της Ελληνικής Παιδιατρικής Εταιρείας, τονίζει ότι το 80% της ανάπτυξης του εγκεφάλου ενός παιδιού ολοκληρώνεται μέχρι την ηλικία των 3 ετών. Αυτό κάνει ακόμη πιο σημαντικά τα ερεθίσματα που δέχεται το παιδί και τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του. Γι’ αυτό, όπως επισημαίνει, σημασία δεν έχει μόνο ο χρόνος έκθεσης στις οθόνες, αλλά και η ποιότητα του περιεχομένου, ο τρόπος αλληλεπίδρασης των παιδιών με αυτό και, κυρίως, η ισορροπία ανάμεσα στον χρόνο με και χωρίς ψηφιακές συσκευές. Όπως σημειώνει ο κ. Βουδούρης, σχολιάζοντας τις εισηγήσεις εμπειρογνωμόνων στη Γαλλία, κανένα παιδί δεν χρειάζεται υπερβολική έκθεση σε οθόνες πριν από την ηλικία των 6 ετών και είναι απαραίτητο να υπάρχουν σαφή όρια και προϋποθέσεις.
Από ποια ηλικία μπορεί να ενταχθεί με ασφάλεια η χρήση οθονών στην καθημερινότητα ενός παιδιού; Σύμφωνα με τις συστάσεις της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής (AAP), που ακολουθεί η Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία, κάτω των 18 μηνών συνιστάται αποφυγή του χρόνου μπροστά σε οθόνες, με εξαίρεση τις βιντεοκλήσεις. Από 18 έως 24 μηνών οι γονείς μπορούν να επιλέγουν ποιοτικό ψηφιακό περιεχόμενο, αλλά είναι σημαντικό να το παρακολουθούν ή να παίζουν μαζί με το παιδί. Από 2 έως 5 ετών η χρήση οθόνης θα πρέπει να περιορίζεται σε περίπου μία ώρα ημερησίως και να αφορά προγράμματα υψηλής ποιότητας.
Ο κ. Βουδούρης επισημαίνει ότι η ανάπτυξη των δεξιοτήτων ομιλίας και γλώσσας συνδέεται στενά με την ικανότητα σκέψης, τις κοινωνικές σχέσεις, αλλά και με μελλοντικές δεξιότητες, όπως η ανάγνωση, η γραφή και η σχολική επίδοση. Αυτές οι δεξιότητες αναπτύσσονται μέσα από την καθημερινή επικοινωνία μεταξύ γονέων και παιδιών· τόσο λεκτικά όσο και μέσα από μη λεκτικές μορφές αλληλεπίδρασης. «Τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει αυτές τις αλληλεπιδράσεις όσον αφορά τη μάθηση και την ανάπτυξη της ομιλίας και της γλώσσας», τονίζει, υπογραμμίζοντας ότι οι γονείς πρέπει να επικεντρωθούν στον ποιοτικό χρόνο με τα παιδιά.
Από τη στιγμή, πάντως, που οι οθόνες υπάρχουν στην καθημερινότητα πολλών παιδιών προσχολικής ηλικίας, ιδιαίτερη σημασία έχει ο τρόπος χρησιμοποίησής τους. Η Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία συνιστά στους γονείς να θέτουν σαφή όρια: να δημιουργούν ώρες της ημέρας χωρίς τεχνολογία, να οργανώνουν δραστηριότητες εκτός οθονών και να χρησιμοποιούν τις ψηφιακές συσκευές με διαδραστικό τρόπο, συμμετέχοντας οι ίδιοι στη διαδικασία.
«Οι επικοινωνιακές δεξιότητες είναι κρίσιμες για την ανάπτυξη του παιδιού», εξηγεί ο κ. Βουδούρης, τονίζοντας ότι αυτές «καλλιεργούνται μέσα από την καθημερινή επαφή: όταν τα παιδιά ακούν, μιλούν, διαβάζουν, τραγουδούν και παίζουν με τους γονείς τους».
Οφθαλμολογικές παθήσεις
Πέρα από τις επιπτώσεις στη γλωσσική και κοινωνική ανάπτυξη, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η αυξημένη χρήση οθονών μπορεί να επηρεάσει και την ανάπτυξη της όρασης στα παιδιά. Όπως εξηγεί στην «Κυριακάτικη Α» ο Σταμάτης Γκατζώνης, χειρουργός παιδοφθαλμίατρος και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Παιδοφθαλμολογίας και Στραβισμού (ΕΕΠΟΣ), η υπερβολική και αδόμητη χρήση οθονών στην προσχολική ηλικία μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τη γνωστική και ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και την οπτική ωρίμαση. «Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι περίπου το 80% των πληροφοριών που λαμβάνει ο εγκέφαλος από το εξωτερικό περιβάλλον είναι εικόνες», επισημαίνει ο κ. Γκατζώνης. «Ό,τι προσλαμβάνουμε ως οπτική πληροφορία διαμορφώνει τον εγκέφαλό μας, γεγονός καθοριστικής σημασίας για το αναπτυσσόμενο και εύπλαστο παιδικό νευρικό σύστημα», σημειώνει.
Ο κ. Γκατζώνης εξηγεί ότι η παρατεταμένη χρήση οθονών σε τόσο μικρές ηλικίες μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη της όρασης με διάφορους τρόπους. Μεταξύ άλλων, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης μυωπίας, καθώς τα παιδιά εστιάζουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε κοντινές αποστάσεις. Μπορεί επίσης να επηρεάσει τη στερεοσκοπική όραση, δηλαδή την ικανότητα αντίληψης του βάθους, ιδίως όταν δεν υπάρχει εναλλαγή ανάμεσα σε κοντινή και μακρινή όραση.
Παράλληλα, επιβαρύνει τη λειτουργία των οφθαλμικών μυών, προκαλώντας μικροστραβισμούς, διαταραχές σύγκλισης και κοπιωπία, ενώ μπορεί να οδηγήσει και σε οφθαλμική ξηρότητα, καθώς μειώνεται ο φυσιολογικός ρυθμός βλεφαρισμού μπροστά σε οθόνη.
Τα τελευταία 10 με 15 χρόνια, σύμφωνα με τον πρόεδρο της ΕΕΠΟΣ, καταγράφεται σταθερή αύξηση της παιδικής μυωπίας, ιδιαίτερα σε αστικούς πληθυσμούς. Η περίοδος της πανδημίας και η πολύμηνη τηλεκπαίδευση φαίνεται ότι επιτάχυναν ακόμη περισσότερο αυτή την τάση. Επιπλέον, βλέπουμε αυξημένη συχνότητα λειτουργικών προβλημάτων, όπως δυσκολίες σύγκλισης, πονοκεφάλους και ενοχλήματα έπειτα από χρήση tablet ή κινητού. Σε παγκόσμιο επίπεδο, μάλιστα, επιστημονικές μελέτες εκτιμούν ότι μέχρι το 2050 περίπου το 50% του πληθυσμού της Γης θα είναι μύωπες.
Πρόληψη
Για τον λόγο αυτό, η ΕΕΠΟΣ δίνει επίσης ιδιαίτερη σημασία στον καθορισμό σαφών ορίων χρήσης των οθονών ανά ηλικία. Για τα νήπια συστήνει όσο το δυνατόν λιγότερη χρήση, ιδανικά καθόλου για παιδιά κάτω των 2 ετών. Για τα παιδιά 3 έως 5 ετών προτείνει έως μία ώρα ημερησίως, με ενεργό συμμετοχή του γονέα, ενώ για τη σχολική ηλικία θέτει ως ανώτατο όριο τις 2 ώρες ψυχαγωγικής χρήσης. Μάλιστα, προτείνει τον γνωστό κανόνα 20-20-20: κάθε 20 λεπτά χρήσης οθόνης, το παιδί θα πρέπει να κοιτάζει για περίπου 20 δευτερόλεπτα ένα αντικείμενο που βρίσκεται σε απόσταση 6 μέτρων (20 ποδιών). Παράλληλα, η καθημερινή υπαίθρια δραστηριότητα για περισσότερες από δύο ώρες φαίνεται ότι λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στην εμφάνιση μυωπίας, καθώς το φυσικό φως του ήλιου δρα ανασταλτικά στην ανάπτυξή της.
Ο κ. Γκατζώνης επισημαίνει ότι οι γονείς θα πρέπει να απευθύνονται εγκαίρως σε ειδικό εάν παρατηρήσουν συμπτώματα όπως συχνό ανοιγοκλείσιμο ή τρίψιμο των ματιών, δάκρυσμα μπροστά σε οθόνες, κλείσιμο του ενός ματιού ή στραβισμό, στροφή κεφαλιού, πονοκεφάλους, αποστροφή από κοντινές δραστηριότητες (διάβασμα, ζωγραφική) ή υπερβολική ανάγκη του παιδιού να πλησιάζει κοντά στην τηλεόραση.
Τέλος, τονίζει ότι η πρόληψη παίζει καθοριστικό ρόλο. «Η όραση είναι μια μαθησιακή λειτουργία. Μαθαίνουμε να βλέπουμε όπως μαθαίνουμε να μιλάμε», σημειώνει. Για τον λόγο αυτό ο προληπτικός οφθαλμολογικός έλεγχος θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικός στην παιδική ηλικία και θα πρέπει να πραγματοποιείται στη γέννηση και στις ηλικίες 1, 3 και 5 ετών, ακόμη και αν δεν υπάρχουν εμφανή συμπτώματα. «Οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν ότι πολλές διαταραχές της όρασης είναι σιωπηλές στην αρχή, αλλά πλήρως αναστρέψιμες αν διαγνωστούν νωρίς», καταλήγει ο κ. Γκατζώνης.
Ενημέρωση
Σε μια εποχή όπου οι ψηφιακές συσκευές έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας, οι ειδικοί τονίζουν ότι χρειάζεται καλύτερη ενημέρωση των γονέων και πιο συντονισμένες πρωτοβουλίες από την πολιτεία, ώστε να ενισχυθεί η ευαισθητοποίηση γύρω από τις επιπτώσεις της υπερβολικής χρήσης οθονών και να υιοθετηθούν πρακτικές που προστατεύουν την υγεία και την ανάπτυξη των παιδιών.
Το συμπέρασμα είναι κοινό: η χρήση οθονών χρειάζεται σαφή όρια, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια της ζωής. Το ζητούμενο δεν είναι η πλήρης απομάκρυνση από την τεχνολογία, αλλά η σωστή χρήση της. Γιατί, όπως τονίζουν οι επιστήμονες, καμία οθόνη δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον χρόνο που περνά ένα παιδί παίζοντας, μιλώντας και ανακαλύπτοντας τον κόσμο δίπλα στους γονείς του.
Κυριακάτικη Απογευματινή
