Ογδόντα έξι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα, 15 Αυγούστου 2026, από τον τορπιλισμό και τη βύθιση του ελληνικού καταδρομικού «Έλλη» στο λιμάνι της Τήνου, μία από τις πλέον χαρακτηριστικές επιθετικές ενέργειες της φασιστικής Ιταλίας εναντίον της Ελλάδας πριν από την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.
Η επίθεση πραγματοποιήθηκε ανήμερα της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, το πρωί της 15ης Αυγούστου 1940, όταν η Τήνος είχε πλημμυρίσει από πιστούς που είχαν φτάσει στο νησί για τον εορτασμό της Παναγίας. Το ελληνικό καταδρομικό βρισκόταν στο λιμάνι προκειμένου να συμμετάσχει στις εορταστικές εκδηλώσεις.
Λίγα μόλις λεπτά πριν από τη λιτάνευση της εικόνας της Μεγαλόχαρης, το ιταλικό υποβρύχιο «Ντελφίνο» εξαπέλυσε τρεις τορπίλες εναντίον του πλοίου.
Μία από αυτές χτύπησε με σφοδρότητα την «Έλλη», προκαλώντας ανεπανόρθωτες ζημιές στο μηχανοστάσιο και στις δεξαμενές καυσίμων. Οι άλλες δύο εξερράγησαν στην προκυμαία. Περίπου μία ώρα αργότερα, το ελληνικό καταδρομικό βυθίστηκε.
Η Ιταλία προετοιμάζει το έδαφος
Η επίθεση στην Τήνο δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό. Κατά τους μήνες που προηγήθηκαν, η φασιστική Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι είχε εντείνει τις πιέσεις προς την Ελλάδα, καθώς επιδίωκε να ενισχύσει την επιρροή της στη Μεσόγειο.
Η Ιταλία, έχοντας ήδη καταλάβει τη Λιβύη, την Αιθιοπία και την Αλβανία, έβλεπε την Ελλάδα ως έναν από τους επόμενους στόχους της. Παράλληλα, ισχυρές ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις είχαν μετακινηθεί προς τα ελληνοαλβανικά σύνορα, δημιουργώντας ένα ολοένα πιο απειλητικό σκηνικό.
Στο πλαίσιο αυτό, οι ιταλικές δυνάμεις προχώρησαν σε μια σειρά από επιθέσεις μικρής κλίμακας εναντίον ελληνικών πλοίων και λιμανιών, επιχειρώντας να δοκιμάσουν τις ελληνικές αντιδράσεις.
Οι επιθέσεις πριν από την «Έλλη»
Στις 12 Ιουλίου 1940, τρία ιταλικά βομβαρδιστικά επιτέθηκαν με βόμβες και πολυβόλα στο βοηθητικό πλοίο του Ελληνικού Ναυτικού «Ωρίων», το οποίο συμμετείχε σε εργασίες ανεφοδιασμού του φάρου της Γραμβούσας στον κόλπο του Κισσάμου, στη δυτική Κρήτη.
Στη συνέχεια, τα ίδια αεροσκάφη επιτέθηκαν και στο αντιτορπιλικό «Ύδρα», το οποίο είχε σπεύσει στην περιοχή για να βοηθήσει το «Ωρίων».
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 30 Ιουλίου, ιταλικό αεροσκάφος που προερχόταν από τα Δωδεκάνησα έριξε τέσσερις βόμβες εναντίον των ελληνικών αντιτορπιλικών «Βασιλεύς Γεώργιος» και «Βασίλισσα Όλγα», καθώς και δύο ελληνικών υποβρυχίων που βρίσκονταν στο λιμάνι της Ναυπάκτου.
Η χημική ανάλυση των θραυσμάτων των βομβών έδειξε ότι επρόκειτο για τον ίδιο τύπο βομβών που είχε χρησιμοποιηθεί στην επίθεση εναντίον του «Ύδρα».
Η διαταγή για την επίθεση
Τη διαταγή για τον τορπιλισμό της «Έλλης» έδωσε, σύμφωνα με το ιστορικό αφήγημα, ο διοικητής των Δωδεκανήσων Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκι.
Τη νύχτα της 14ης Αυγούστου 1940, το «Ντελφίνο», με κυβερνήτη τον υποπλοίαρχο Τζουζέπε Αϊκάρντι, απέπλευσε από τη ναυτική βάση στο Παρθένι της Λέρου.
Η αποστολή του προέβλεπε την προσβολή ελληνικών πλοίων στην Τήνο και τη Σύρο και στη συνέχεια τον αποκλεισμό της διώρυγας της Κορίνθου.
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 15ης Αυγούστου, το ιταλικό υποβρύχιο έφτασε εν καταδύσει έξω από το λιμάνι της Τήνου.
Μέσα από το περισκόπιο, ο Αϊκάρντι εντόπισε ένα ελληνικό πολεμικό πλοίο να κατευθύνεται προς το λιμάνι. Ήταν η «Έλλη», η οποία είχε φτάσει στην Τήνο για τις εκδηλώσεις της μεγάλης θρησκευτικής εορτής.
8:25 το πρωί – Η «Έλλη» δέχεται τις τορπίλες
Το ρολόι έδειχνε περίπου 8:25 π.μ. όταν το «Ντελφίνο» εξαπέλυσε τρεις τορπίλες.
Η στιγμή ήταν εξαιρετικά κρίσιμη, καθώς στην παραλία και στο λιμάνι είχαν συγκεντρωθεί εκατοντάδες πιστοί, περιμένοντας τη λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας.
Μία από τις τρεις τορπίλες βρήκε τον στόχο. Οι άλλες δύο εξερράγησαν στην προκυμαία, προκαλώντας επιπλέον ζημιές και πανικό.
Το πλήγμα στην «Έλλη» ήταν καίριο. Η τορπίλη χτύπησε το μηχανοστάσιο και τις δεξαμενές καυσίμων, προκαλώντας σοβαρή εισροή υδάτων και πυρκαγιά.
Στις 9:45 το πρωί, περίπου 80 λεπτά μετά την επίθεση, το ελληνικό καταδρομικό είχε πλέον βυθιστεί.
Νεκροί, τραυματίες και η τραγωδία στην προκυμαία
Ο τορπιλισμός κόστισε τη ζωή σε έναν υπαξιωματικό και οκτώ ναύτες του «Έλλη», ενώ 24 μέλη του πληρώματος τραυματίστηκαν.
Από την έκρηξη της δεύτερης τορπίλης στην προκυμαία σκοτώθηκε επίσης μία γυναίκα, η οποία υπέστη θανατηφόρα καρδιακή προσβολή.
Το «Ντελφίνο» απομακρύνθηκε από την περιοχή χωρίς να αποκαλυφθεί η ταυτότητά του. Αργότερα κατευθύνθηκε στη Σύρο, όπου όμως δεν εντόπισε ελληνικό πολεμικό πλοίο για να επιτεθεί.
Στη συνέχεια, ύστερα από εντολή των ιταλικών αρχών, επέστρεψε εσπευσμένα στη Λέρο, χωρίς να ολοκληρώσει το σκέλος της αποστολής που αφορούσε τη διώρυγα της Κορίνθου.
Η λιτάνευση δεν ματαιώθηκε
Παρά το σοκ και τη βύθιση του πολεμικού πλοίου, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να μην ακυρώσει τη λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας.
Ο τότε πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς έδωσε εντολή να πραγματοποιηθεί κανονικά η θρησκευτική τελετή, σε μια προσπάθεια να διατηρηθεί το ηθικό του πληθυσμού και να σταλεί μήνυμα ψυχραιμίας και αποφασιστικότητας.
Η λιτάνευση πραγματοποιήθηκε μέσα σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης και κατάνυξης, ενώ η είδηση του τορπιλισμού είχε ήδη προκαλέσει οργή σε ολόκληρη τη χώρα.
Η επιλογή της 15ης Αυγούστου, ημέρας με ιδιαίτερα ισχυρό θρησκευτικό και συμβολικό χαρακτήρα για την Ελλάδα, προσέδωσε στην επίθεση ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Η «Έλλη» και η ιστορία του πλοίου
Η «Έλλη» ήταν πολεμικό πλοίο του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού και πήρε το όνομά της από τη ναυμαχία της Έλλης, η οποία είχε πραγματοποιηθεί κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο.
Είχε εκτόπισμα 2.115 τόνων και πλήρωμα περίπου 232 ανδρών.
Τα καταδρομικά ήταν πολεμικά πλοία σχεδιασμένα για υψηλή ταχύτητα και ευελιξία, με οπλισμό ελαφρύτερο από εκείνον των θωρηκτών. Η «Έλλη» αποτελούσε μέρος της δύναμης του ελληνικού στόλου και η παρουσία της στην Τήνο είχε καθαρά εορταστικό χαρακτήρα.
Το διεθνές αποτύπωμα της επίθεσης
Ο τορπιλισμός προκάλεσε διεθνή αντίδραση και απασχόλησε τον διεθνή Τύπο.
Ακόμη και γερμανικές εφημερίδες, σε μια περίοδο κατά την οποία η Γερμανία βρισκόταν ήδη σε πόλεμο, αντιμετώπισαν με συμπάθεια την ελληνική πλευρά.
Η ιταλική κυβέρνηση, από την άλλη, επιχείρησε αρχικά να αποκρύψει την πραγματική ευθύνη για την επίθεση και να την αποδώσει στη Μεγάλη Βρετανία, υποστηρίζοντας ότι οι Βρετανοί επιδίωκαν να προκαλέσουν ένταση στις σχέσεις Ελλάδας και Ιταλίας και να αποσταθεροποιήσουν τα Βαλκάνια.
Σύμφωνα, μάλιστα, με τα απομνημονεύματα του τότε Ιταλού υπουργού Εξωτερικών Γκαλεάτσο Τσιάνο, η βύθιση της «Έλλης» αποδόθηκε στη «θρασύτητα» του Ντε Βέκι. Το κατά πόσο η επιχείρηση ήταν γνωστή εκ των προτέρων στην πολιτική ηγεσία της Ρώμης παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Ο προάγγελος του Ελληνοϊταλικού Πολέμου
Ο τορπιλισμός της «Έλλης» αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα προμηνύματα της ιταλικής επιθετικότητας που θα ακολουθούσε.
Λίγους μήνες αργότερα, στις 28 Οκτωβρίου 1940, η Ιταλία θα απαιτούσε από την Ελλάδα την αποδοχή του ιταλικού τελεσιγράφου. Η ελληνική άρνηση θα οδηγούσε στην έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.
Η βύθιση της «Έλλης», επομένως, έμεινε στην ιστορική μνήμη όχι μόνο ως μια τραγική επίθεση εναντίον ενός ελληνικού πολεμικού πλοίου, αλλά και ως ένα από τα τελευταία και πιο χαρακτηριστικά επεισόδια της περιόδου πριν από την ελληνική εμπλοκή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οκτώ δεκαετίες και πλέον μετά, η «Έλλη» παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με την Τήνο, την Παναγία και την 15η Αυγούστου του 1940, όταν μια θρησκευτική γιορτή μετατράπηκε μέσα σε λίγα λεπτά σε σκηνικό πολεμικής επίθεσης και εθνικού πένθους.
