Το brain drain αποτέλεσε μία από τις πιο ορατές συνέπειες της οικονομικής κρίσης. Για περισσότερο από μια δεκαετία, χιλιάδες νέοι επιστήμονες και επαγγελματίες εγκατέλειψαν τη χώρα αναζητώντας καλύτερες επαγγελματικές ευκαιρίες, υψηλότερες αμοιβές και προοπτικές εξέλιξης στο εξωτερικό. Σύμφωνα με στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, περισσότεροι από 450.000 Έλληνες, κυρίως νέοι ανώτερης και ανώτατης εκπαίδευσης, μετανάστευσαν την περίοδο 2011–2021, ενώ μεταγενέστερα δεδομένα της Eurostat ανεβάζουν τον συνολικό αριθμό όσων έφυγαν μεταξύ 2010 και 2023 σε 659.547 άτομα.
Ανάπτυξη χωρίς αλλαγή παραγωγικού μοντέλου
Η δεκαετία της κρίσης άφησε πίσω της ένα σημαντικό έλλειμμα ανθρώπινου δυναμικού. Στη σημερινή συγκυρία, όπου η οικονομία καταγράφει ανάπτυξη αλλά ταυτόχρονα αναζητά νέο παραγωγικό προσανατολισμό, το brain drain επανέρχεται ως κρίσιμο ζήτημα για το μέλλον της χώρας. Το πρόβλημα πλέον δεν αφορά μόνο όσους έφυγαν, αλλά και το ίδιο το παραγωγικό μοντέλο της Ελλάδας. Παρά τη βελτίωση των οικονομικών δεικτών, μεγάλο μέρος της ανάπτυξης εξακολουθεί να στηρίζεται σε τομείς υπηρεσιών και τουρισμού, οι οποίοι δεν απορροφούν εύκολα υψηλά εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό. Έτσι, πολλοί νέοι παραμένουν στη χώρα χωρίς να αισθάνονται ότι μπορούν να σχεδιάσουν με ασφάλεια τη ζωή και την επαγγελματική τους πορεία σε βάθος χρόνου.
Το brain drain αποκτά πλέον σαφή πολιτική και θεσμική διάσταση. Η απόφαση παραμονής ή επιστροφής δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το ύψος των αποδοχών, αλλά από το συνολικό περιβάλλον. Τη σταθερότητα των κανόνων, τις δυνατότητες εξέλιξης, το κόστος ζωής και την ποιότητα της εργασίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και όσοι επιλέγουν να μείνουν στην Ελλάδα διατηρούν συχνά ένα «σχέδιο εξόδου» ως εναλλακτική.
Σε επίσημη δήλωσή του το καλοκαίρι του 2025, ο υπουργός Οικονομικών Κωστής Χατζηδάκης ανέφερε ότι από τους περίπου 600.000 Έλληνες που έφυγαν την περίοδο της κρίσης, περίπου 400.000 έχουν επιστρέψει τα τελευταία χρόνια, ενώ το 2023 καταγράφηκε για πρώτη φορά από το 2008 θετικό ισοζύγιο μετακίνησης Ελλήνων πολιτών, με 47.200 επιστροφές έναντι 32.800 αποχωρήσεων. Μέρος αυτής της τάσης αποδίδεται και στα μέτρα επαναπατρισμού που υιοθετήθηκαν τα τελευταία χρόνια.
Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Οικονομικών, περισσότεροι από 7.000 εργαζόμενοι υψηλής εξειδίκευσης έχουν ενταχθεί στο ειδικό φορολογικό καθεστώς επιστροφής, το οποίο προβλέπει μείωση φόρου εισοδήματος κατά 50% για επτά χρόνια, αριθμός που αφορά μια στοχευμένη κατηγορία επαγγελματιών και όχι το σύνολο όσων επέστρεψαν.
Το πραγματικό στοίχημα
Τα σημάδια μοιάζουν ενθαρρυντικά, ωστόσο η συζήτηση για το φαινόμενο του brain drain δεν περιορίζεται πλέον στους αριθμούς. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού επιστρέφει και με ποιους όρους επανεντάσσεται στην ελληνική οικονομία. Αναλύσεις της Τράπεζας της Ελλάδος και παραγωγικών φορέων δείχνουν ότι ένα σημαντικό ποσοστό όσων επιστρέφουν εργάζεται εξ αποστάσεως για εταιρείες του εξωτερικού ή δεν εντάσσεται σε κλάδους υψηλής προστιθέμενης αξίας. Με άλλα λόγια, η χώρα ανακτά πληθυσμό, όχι όμως πάντα στον ίδιο βαθμό το εξειδικευμένο παραγωγικό κεφάλαιο που έχασε την προηγούμενη δεκαετία.
Η εικόνα, επομένως, παραμένει σύνθετη. Οι επιστροφές αυξάνονται, αλλά δεν καλύπτουν ακόμη πλήρως το κενό που δημιούργησε η μαζική φυγή των προηγούμενων χρόνων. Το πραγματικό στοίχημα δεν είναι μόνο να επιστρέψουν περισσότεροι Έλληνες του εξωτερικού, αλλά να διαμορφωθούν οι συνθήκες ώστε αυτή τη φορά να έχουν λόγους να μείνουν.
