Με έναν εκτενή και νομικά δεσμευτικό κανονισμό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο θέτουν τις βάσεις για την πλήρη και οριστική κατάργηση των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου, καθώς και για την προετοιμασία της σταδιακής κατάργησης των εισαγωγών ρωσικού πετρελαίου. Η νομοθετική αυτή πρωτοβουλία εντάσσεται στον χάρτη πορείας REPowerEU και αποτελεί κομβικό βήμα για τη θωράκιση της ενεργειακής ασφάλειας και της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Από την ενεργειακή εξάρτηση στην κρίση ασφάλειας
Η παράνομη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 ανέδειξε με δραματικό τρόπο τις μακροχρόνιες ευπάθειες της Ένωσης. Η υπερβολική εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο, που είχε ήδη προκαλέσει σοβαρές κρίσεις το 2006 και το 2009, μετατράπηκε σε εργαλείο πολιτικού εκβιασμού, με απρόβλεπτες διακοπές εφοδιασμού, χειραγώγηση των αγορών και εκτόξευση των τιμών.
Η ενεργειακή κρίση του 2022 οδήγησε σε ιστορικά υψηλά επίπεδα τιμών, έως και οκταπλάσια του μέσου όρου προηγούμενων ετών, προκαλώντας πληθωρισμό, οικονομική ύφεση σε αρκετά κράτη μέλη και σοβαρούς κινδύνους για την κοινωνική συνοχή και την ανθρώπινη υγεία. Έντεκα κράτη μέλη αναγκάστηκαν να κηρύξουν κατάσταση ενεργειακής έκτακτης ανάγκης.
Η Ρωσία ως «αναξιόπιστος εταίρος»
Στο σκεπτικό του κανονισμού, η Ένωση διατυπώνει με ασυνήθιστη σαφήνεια ότι η Ρωσική Ομοσπονδία και οι ρωσικές εταιρείες ενέργειας δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται αξιόπιστοι εμπορικοί εταίροι. Η κρατικά ελεγχόμενη Gazprom κατηγορείται για συστηματική χειραγώγηση της αγοράς, περιορισμό των ροών, διατήρηση χαμηλών επιπέδων αποθήκευσης και αθέμιτες πρακτικές τιμολόγησης που συνέδεαν τον ενεργειακό εφοδιασμό με πολιτικές παραχωρήσεις.
Τα έσοδα από τις εναπομένουσες εισαγωγές ρωσικού αερίου — περίπου 15 δισ. ευρώ το 2024 — θεωρείται ότι ενισχύουν την οικονομική και στρατιωτική ικανότητα της Ρωσίας, υπονομεύοντας άμεσα την ασφάλεια της Ένωσης και χρηματοδοτώντας τον επιθετικό πόλεμο κατά της Ουκρανίας.
Τι προβλέπει ο κανονισμός
Ο νέος κανονισμός θεσπίζει γενική απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου, τόσο μέσω αγωγών όσο και σε μορφή υγροποιημένου φυσικού αερίου (ΥΦΑ). Η απαγόρευση έχει άμεση νομική ισχύ και δεν αφήνει διακριτική ευχέρεια στα κράτη μέλη.
Ωστόσο, προβλέπονται μεταβατικές περίοδοι:
-Για υφιστάμενες βραχυπρόθεσμες συμβάσεις, έως τις 25 Απριλίου 2026 (ΥΦΑ) και 17 Ιουνίου 2026 (αέριο αγωγών).
-Για μακροπρόθεσμες συμβάσεις, μεγαλύτερα χρονικά περιθώρια, ιδίως για κράτη χωρίς πρόσβαση σε τερματικούς σταθμούς ΥΦΑ ή με περιορισμένες εναλλακτικές διαδρομές εφοδιασμού.
Συμβάσεις που συνήφθησαν μετά τις 17 Ιουνίου 2025 δεν θεωρούνται «προϋπάρχουσες» και δεν δικαιούνται καμία εξαίρεση, ώστε να αποτραπεί η τεχνητή αύξηση των εισαγωγών πριν από την έναρξη ισχύος της απαγόρευσης.
Αυστηροί έλεγχοι και καταπολέμηση της καταστρατήγησης
Λόγω της ομοιογενούς φύσης του φυσικού αερίου και της δυσκολίας εντοπισμού της προέλευσής του, ο κανονισμός εισάγει εκ των προτέρων αδειοδότηση εισαγωγών, αυξημένες υποχρεώσεις πληροφόρησης και εκτεταμένες αρμοδιότητες για τελωνειακές και αδειοδοτικές αρχές.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται: στην αποτροπή έμμεσων εισαγωγών μέσω τρίτων χωρών, στον έλεγχο σημείων διασύνδεσης υψηλού κινδύνου, όπως ο TurkStream,και στην παρακολούθηση της «διαμετακόμισης» ώστε το ρωσικό αέριο να μη διοχετεύεται τελικά στην εσωτερική αγορά Οι αρχές μπορούν να ζητούν ακόμη και ολόκληρες τις συμβάσεις προμήθειας, με πρόνοιες για την προστασία του επιχειρηματικού απορρήτου.
Ενεργειακή μετάβαση και στρατηγική αυτονομία
Η Επιτροπή εκτιμά ότι η σταδιακή κατάργηση των εισαγωγών ρωσικού αερίου, εφόσον εφαρμοστεί συντονισμένα και με πνεύμα αλληλεγγύης, θα έχει περιορισμένο αντίκτυπο στις τιμές και θα ενισχύσει μακροπρόθεσμα την ασφάλεια εφοδιασμού.
Ήδη, μεταξύ 2022 και 2024, οι εισαγωγές αερίου μειώθηκαν κατά πάνω από 60 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως, ενώ έως το 2030 αναμένεται να αντικατασταθούν έως και 100 δισ. κυβικά μέτρα μέσω:μείωσης της ζήτησης, αύξησης της ενεργειακής απόδοσης,ραγδαίας ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, και επενδύσεων σε καθαρές τεχνολογίες για ενεργοβόρους κλάδους.
Δεσμευτική απόφαση
Με βάση τα παραπάνω η απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα αποκτήσει νομική ισχύ, μετά και την τελική έγκριση του σχετικού κανονισμού από τα κράτη-μέλη, στο πλαίσιο της στρατηγικής REPowerEU, σηματοδοτώντας το οριστικό τέλος μιας πολυετούς ενεργειακής εξάρτησης από τη Μόσχα. Η εφαρμογή του μέτρου θα είναι σταδιακή, με τις εισαγωγές ρωσικού LNG να διακόπτονται έως το τέλος του 2026 και το φυσικό αέριο μέσω αγωγών έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2027, προκειμένου να διασφαλιστεί η ενεργειακή ασφάλεια και η ομαλή λειτουργία των αγορών. Ο κανονισμός προβλέπει αυστηρούς ελέγχους προέλευσης και βαριές κυρώσεις για παραβάσεις, με πρόστιμα που φθάνουν έως 2,5 εκατ. ευρώ για φυσικά πρόσωπα και έως 40 εκατ. ευρώ ή 300% του κύκλου εργασιών για εταιρείες, ενώ τα κράτη-μέλη καλούνται να καταρτίσουν εθνικά σχέδια διαφοροποίησης του εφοδιασμού έως την 1η Μαρτίου 2026. Παρά τις αντιδράσεις Ουγγαρίας και Σλοβακίας, η απόφαση εγκρίθηκε με ενισχυμένη πλειοψηφία, ενισχύοντας τον στόχο μιας πιο ανθεκτικής, διαφοροποιημένης και ενεργειακά αυτόνομης ευρωπαϊκής αγοράς.
Ένα πολιτικό και γεωπολιτικό μήνυμα
Πέρα από την ενεργειακή διάσταση, ο κανονισμός στέλνει σαφές γεωπολιτικό μήνυμα: η Ένωση είναι διατεθειμένη να χρησιμοποιήσει εμπορικά και κανονιστικά εργαλεία για την προστασία των ουσιωδών συμφερόντων ασφαλείας της, ακόμη και εάν αυτό συνεπάγεται ριζικές αλλαγές σε μακροχρόνια οικονομικά μοντέλα.
Η σταδιακή απεξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο δεν παρουσιάζεται πλέον ως τεχνικός στόχος, αλλά ως στρατηγική αναγκαιότητα για μια ανθεκτική, ανταγωνιστική και πολιτικά αυτόνομη Ευρώπη.
