Το καθεστώς του Ιράν αποτελεί µία από τις πιο ανθεκτικές µορφές σύγχρονου αυταρχισµού, όχι επειδή βασίζεται αποκλειστικά στη βία, αλλά επειδή είναι δοµικά σχεδιασµένο για να αντέχει. Από την ίδρυσή του µετά την Ισλαµική Επανάσταση του 1979 έως σήµερα έχει επιβιώσει από πολέµους, κυρώσεις, κοινωνικές εξεγέρσεις και διεθνή αποµόνωση. Το µυστικό της αντοχής του βρίσκεται τόσο στους µηχανισµούς καταστολής όσο και στην αρχιτεκτονική της εξουσίας,
η οποία συνδυάζει τη θεολογία µε τη σύγχρονη κρατική µηχανική, δηµιουργώντας ένα σύστηµα ικανό να αυτοπροστατεύεται. Ο άνθρωπος πίσω από αυτό το σύστηµα ήταν ο αγιατολάχ Ρουχολάχ Χοµεϊνί, σιίτης κληρικός και ηγέτης της Ισλαµικής Επανάστασης. Σε αντίθεση µε άλλες επαναστατικές ηγεσίες, ο
Χοµεϊνί δεν επεδίωξε την κατάργηση του κράτους, αλλά τον πλήρη ανασχεδιασµό του. Εισήγαγε την αρχή της velayate faqih (Κηδεµονία του Ισλαµικού
Νόµου), σύµφωνα µε την οποία ένας ανώτατος ισλαµικός νόµος έχει την τελική ευθύνη για την καθοδήγηση της κοινωνίας και του κράτους. Η αρχή αυτή δεν έµεινε
σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά ενσωµατώθηκε στο Σύνταγµα, µετατρέποντας τη θρησκευτική αυθεντία σε υπέρτατο πολιτικό θεσµό, προστατεύοντας την εξουσία από τη λαϊκή αµφισβήτηση.
Τελικός ρυθµιστής
Στην κορυφή της πυραµίδας βρίσκεται ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης, που από το 1989 είναι ο αγιατολάχ Αλί Χαµενεΐ, µια πολιτειακή µορφή µε απόλυτη εξουσία πάνω στο κράτος και τις ένοπλες δυνάµεις. ∆εν είναι απλώς αρχηγός κράτους ή πνευµατικός ηγέτης, αλλά ο τελικός ρυθµιστής όλων των κρίσιµων αποφάσεων. Ελέγχει τις ένοπλες δυνάµεις, διορίζει την ηγεσία της ∆ικαιοσύνης, καθορίζει τη στρατηγική κατεύθυνση της χώρας και επηρεάζει άµεσα τον δηµόσιο λόγο. Η εξουσία του δεν προέρχεται από εκλογές, αλλά από ένα σώµα περίπου 88 ισλαµιστών κληρικών, πλήρως ελεγχόµενο από το ίδιο το καθεστώς. Γύρω του έχει οικοδοµηθεί ένα πυκνό πλέγµα θεσµών που λειτουργούν ως φίλτρα ανάµεσα στην κοινωνία και την εξουσία, µε σκοπό να την προστατεύουν.
Οι εκλογές υπάρχουν, αλλά ελέγχονται. Οι νόµοι ψηφίζονται, αλλά περνούν από ιδεολογικό έλεγχο. Η εκλεγµένη κυβέρνηση και το κοινοβούλιο διαχειρίζονται την καθηµερινότητα του κράτους, χωρίς όµως τη δυνατότητα να αµφισβητήσουν τις θεµελιώδεις επιλογές του συστήµατος. Το καθεστώς επιτρέπει περιορισµένη συµµετοχή στα κοινά, ακριβώς για να απορροφά τη δυσαρέσκεια χωρίς να διακινδυνεύει την ουσία της εξουσίας.
Σκληρός πυρήνας
Οι Φρουροί της Ισλαµικής Επανάστασης (IRGC), ένα σώµα 180.000 στρατιωτών, αποτελούν τον σκληρό πυρήνα ισχύος του καθεστώτος, λειτουργώντας ως µια παράλληλη εξουσία. Υπάγονται απ’ ευθείας στον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη, ο οποίος διορίζει την ηγεσία τους, και όχι στην εκλεγµένη κυβέρνηση ή το κοινοβούλιο, γεγονός που τους καθιστά βασικό εγγυητή της επιβίωσης του καθεστώτος. Οι Φρουροί συνδυάζουν στρατιωτική δύναµη, πολιτική επιρροή και οικονοµική ισχύ, ενώ ταυτόχρονα ελέγχουν κρίσιµους τοµείς της οικονοµίας µέσα από δίκτυα επιχειρήσεων που τους αποφέρουν µεγάλα κέρδη και ενισχύουν την επιρροή τους.
Στο εσωτερικό τους εντάσσεται η Μπασίτζ, µια παραστρατιωτική πολιτοφυλακή που λειτουργεί ως µηχανισµός καθηµερινής επιτήρησης, πειθαρχίας και ιδεολογικού ελέγχου της κοινωνίας, εντάσσοντας την καταστολή µόνιµα παρούσα στην καθηµερινότητα των πολιτών. Οι Φρουροί της Επανάστασης παίζουν επίσης καθοριστικό ρόλο στην εξωτερική στρατηγική του Ιράν, µέσω δικτύων επιρροής και ένοπλων συµµάχων στη Μέση Ανατολή, όπως η «Χαµάς», η «Χεζµπολάχ» και οι Χούτι, γεγονός που τους καθιστά βασικό εργαλείο άσκησης περιφερειακής ισχύος και αποτροπής εξωτερικών απειλών. Με αυτόν τον τρόπο, οι IRGC αποτελούν τον πυλώνα διατήρησης της θρησκευτικής, πολιτικής και στρατιωτικής κυριαρχίας του καθεστώτος, όχι µόνο στο Ιράν, αλλά και την ευρύτερη περιοχή. Η αντοχή του καθεστώτος στηρίζεται σε τρεις αλληλένδετους πυλώνες: την ιδεολογία, την καταστολή και την οικονοµία της εξάρτησης. Το κράτος λειτουργεί ως θεµατοφύλακας της επανάστασης, του σιιτικού Ισλάµ και της αντίστασης απέναντι στη ∆ύση. Παράλληλα, η καταστολή δεν ασκείται µόνο µέσω βίας, αλλά και διάχυτου φόβου και επιτήρησης. Το πιο ανθεκτικό στοιχείο, ωστόσο, είναι η οικονοµική δοµή του κράτους, µέσα από ένα δίκτυο θρησκευτικών ιδρυµάτων που ελέγχονται από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Εκατοµµύρια Ιρανοί εξαρτώνται άµεσα ή έµµεσα από το κράτος για εργασία, εισόδηµα και κοινωνική προστασία, έτσι η επιβίωσή τους συνδέεται άρρηκτα µε τη διατήρηση του συστήµατος, ακόµη κι αν δεν το στηρίζουν ιδεολογικά.
Σε αυτό το πλαίσιο, η πίεση της ∆ύσης συχνά αποδεικνύεται αναποτελεσµατική. Οι κυρώσεις πλήττουν κυρίως τη µεσαία τάξη και την ιδιωτική οικονοµία, αποδυναµώνοντας κοινωνικές οµάδες που θα µπορούσαν να λειτουργήσουν ως φορείς αλλαγής. Ταυτόχρονα, ενισχύουν τα παράλληλα οικονοµικά δίκτυα του καθεστώτος και αυξάνουν την εξάρτηση των πολιτών από αυτό. Αντί να προκαλούν ρήγµατα, συχνά συσπειρώνουν το σύστηµα γύρω από τον πυρήνα
της εξουσίας.
Το καθεστώς του Ιράν δεν είναι µια απλή δικτατορία που µπορεί να καταρρεύσει µε την αποµάκρυνση ενός ηγέτη ή µε µια στιγµιαία εξέγερση. Είναι µια σύνθετη, πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική εξουσίας, όπου η θρησκεία, η πολιτική, η ασφάλεια και η οικονοµία είναι άρρηκτα συνδεδεµένες. Γι’ αυτό και η κατανόηση της δοµής του είναι κρίσιµη για να εξηγηθεί όχι µόνο γιατί αντέχει, αλλά και γιατί οποιαδήποτε µελλοντική αλλαγή στο Ιράν, αν και όταν έρθει, θα είναι αποτέλεσµα βαθιώ και παρατεταμένων ρωγμών και όχι μιας εφνίδιας ανατροπής.
Κυριακάτικη Απογευματινή
