Η συζήτηση για το µέλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης µπαίνει σε µια νέα κρίσιµη φάση, καθώς έρχεται στο προσκήνιο το ενδεχόµενο µιας Ευρώπης δύο ταχυτήτων. Πρόκειται για µια ιδέα που δεν είναι καινούργια, σήµερα όµως επιστρέφει µε νέα δυναµική, αποκτώντας πιο συγκεκριµένο πολιτικό και θεσµικό περιεχόµενο, υπό την πίεση των παγκόσµιων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, του εντεινόµενου διεθνούς οικονοµικού ανταγωνισµού και χρόνιων θεσµικών αδιεξόδων.
Στον πυρήνα αυτής της συζήτησης συγκρούονται δύο διαφορετικές στρατηγικές για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Από τη µία, η λογική της σταδιακής οµοσπονδιοποίησης µέσω ενός πρόθυµου πυρήνα κρατών, που είναι διατεθειµένα να προχωρήσουν ταχύτερα και βαθύτερα. Από την άλλη, η υπεράσπιση του σηµερινού διακυβερνητικού µοντέλου των 27, µε έµφαση στην ενιαία αγορά, στη θεσµική ισορροπία και στην αποφυγή νέων διαχωριστικών γραµµών εντός της Ενωσης.
Βασικός εκφραστής της πρώτης τάσης αναδεικνύεται η Γερµανία, ενώ της δεύτερης είναι κυρίως πολιτικές δυνάµεις που φοβούνται τον θεσµικό κατακερµατισµό, τη δηµιουργία µόνιµων ανισοτήτων και την υποβάθµιση της συνοχής της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
To E6 format
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η πρωτοβουλία του Βερολίνου, το οποίο στις 28 Ιανουαρίου συγκάλεσε µια άτυπη συνάντηση των υπουργών Οικονοµικών έξι
µεγάλων ευρωπαϊκών οικονοµιών, των Γερµανίας, Γαλλίας, Ιταλίας, Ισπανίας, Ολλανδίας και Πολωνίας. Το λεγόµενο E6 format φιλοδοξεί να λειτουργήσει
ως ένας ευέλικτος µηχανισµός πολιτικού και οικονοµικού συντονισµού, έξω από τα αυστηρά θεσµικά όρια της Ε.Ε., ικανός να παρακάµψει τις χρόνιες καθυστερήσεις που προκαλεί η ανάγκη οµοφωνίας των 27 κρατών-µελών.
Η γερµανική πρόταση στηρίζεται σε ένα τετραπλό σχήµα που περιλαµβάνει εµβάθυνση της ενιαίας αγοράς κεφαλαίων, ενίσχυση του ρόλου του ευρώ ως διεθνούς νοµίσµατος, στενότερο συντονισµό στην άµυνα και κοινή στρατηγική για κρίσιµες πρώτες ύλες. Στον πυρήνα της πρότασης βρίσκεται η εκτίµηση ότι
η Ευρώπη, έτσι όπως λειτουργεί σήµερα, αδυνατεί να παραγάγει ισχύ και να ανταγωνιστεί αποτελεσµατικά τις Ηνωµένες Πολιτείες και την Κίνα, τόσο σε οικονοµικό όσο και σε γεωπολιτικό επίπεδο.
Ο Γερµανός υπουργός Οικονοµικών και αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Λαρς Κλίνγκµπαϊλ, το διατύπωσε χωρίς περιστροφές: «Τώρα είναι η ώρα για µια Ευρώπη δύο ταχυτήτων». Σύµφωνα µε τη γερµανική ανάγνωση, ένας στενός πυρήνας πρόθυµων κρατών µπορεί να λειτουργήσει ως κινητήριος δύναµη, επιταχύνοντας διαδικασίες και δηµιουργώντας τετελεσµένα, τα οποία αργότερα θα µπορούσαν να υιοθετηθούν και από τους υπόλοιπους χωρίς, τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο, να δηµιουργούνται µηχανισµοί µόνιµου αποκλεισµού.
Το θεωρητικό υπόβαθρο
Η λογική αυτή δεν είναι αντίθετη µε το θεωρητικό και πολιτικό υπόβαθρο στο όραµα που έχει διατυπώσει ο πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας, Μάριο Ντράγκι, για το µέλον της Ε.Ε. Σε πρόσφατη οµιλία του, στο Πανεπιστήµιο της Λουβέν, αναφέρθηκε στον λεγόµενο «ρεαλιστικό φεντεραλισµό», µια προσέγγιση που αναγνωρίζει τους πολιτικούς περιορισµούς τού σήµερα, χωρίς να εγκαταλείπει όµως τον τελικό στόχο της οµοσπονδιακής Ευρώπης.
Η θεωρία του Ντράγκι «κουµπώνει» λειτουργικά µε την ιδέα της Ευρώπης δύο ταχυτήτων. Στην πράξη, αυτό σηµαίνει ότι ένας πυρήνας χωρών προχωρά ταχύτερα σε κρίσιµους τοµείς, ενώ οι υπόλοιπες διατηρούν τη δυνατότητα να ενταχθούν αργότερα. ∆εν προβλέπεται επίσηµος αποκλεισµός, αλλά µια διαφοροποίηση που αντανακλά τις πολιτικές και θεσµικές δυνατότητες κάθε κράτους-µέλους. Σε αντίθεση µε παλαιότερα µοντέλα, ο Ντράγκι αντιµετωπίζει αυτή τη διαφοροποίηση ως µεταβατικό στάδιο και όχι ως µόνιµη αρχιτεκτονική της Ενωσης.
Στον πυρήνα της σκέψης του βρίσκεται η διαπίστωση ότι, σε έναν κόσµο µεγάλων δυνάµεων, η εθνική κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών δεν καταργείται,
αλλά διασώζεται µόνο αν ασκείται συλλογικά. Οπως έχει επισηµάνει, το σηµερινό µοντέλο της Ε.Ε. -µια συνοµοσπονδία 27 κρατών µε δικαίωµα βέτο σε
καίρια ζητήµατα- «δεν παράγει ισχύ», αλλά αφήνει τα κράτη ευάλωτα, το καθένα ξεχωριστά, σε έναν κόσµο που αλλάζει ραγδαία. Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου οι ΗΠΑ και η Κίνα λειτουργούν ως συµπαγείς γεωοικονοµικοί πόλοι, η ευρωπαϊκή αδράνεια ισοδυναµεί µε σταδιακή απώλεια κυριαρχίας.
Ως άµεσες προτεραιότητες µιας ευρωπαϊκής οµοσπονδίας, ο Ντράγκι προτάσσει την άµυνα, την εξωτερική πολιτική και τα δηµόσια οικονοµικά, τοµείς όπου, κατά τη γνώµη του, µπορεί να επιτευχθεί ουσιαστική πρόοδος µόνο αν µια οµάδα χωρών κινηθεί ταχύτερα, δηµιουργώντας έναν λειτουργικό πυρήνα.
Ιεράρχηση προτεραιοτήτων
Στον αντίποδα, ισχυρές πολιτικές δυνάµεις εντός της Ε.Ε. προσεγγίζουν µε εµφανή επιφυλακτικότητα την ιδέα των «πολλών ταχυτήτων». Στο εσωτερικό του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόµµατος, η πρόσφατη συνάντηση των δεξιών ηγετών στην Κροατία ανέδειξε µια διαφορετική ιεράρχηση προτεραιοτήτων που περιλαµβάνει τη µείωση της γραφειοκρατίας, την απλοποίηση των κανόνων και την ενίσχυση της ενιαίας αγοράς, χωρίς όµως βαθιές θεσµικές τοµές, που θα µπορούσαν να αυξήσουν τις ανισότητες, προκαλώντας πολιτικές ρήξεις.
Σε αυτή τη γραµµή κινούνται ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς και η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, οι οποίοι αντιµετωπίζουν την ανταγωνιστικότητα κυρίως ως αποτέλεσµα µεταρρυθµίσεων εντός του υπάρχοντος πλαισίου και όχι ως προϊόν πολιτικών αλµάτων µε αβέβαιη κοινωνική αποδοχή. Η Γαλλία, αν και εµφανίζεται υποστηρικτική στην ιδέα των «πυρήνων συνεργασίας», δίνει ιδιαίτερη έµφαση στη δηµιουργία µιας Ευρωπαϊκής Ενωσης Κεφαλαιαγορών και στην υιοθέτηση προστατευτικών µέτρων υπέρ της ευρωπαϊκής βιοµηχανίας, όπως ρήτρες «buy European» και ετικέτες «made in Europe». Πρόκειται για µια προσέγγιση που συνδυάζει τη θεσµική εµβάθυνση µε έναν πιο ενεργό ρόλο του κράτους στην οικονοµία.
Ποιοι βλέπουν ανισορροπίες
Η συµµετοχή της Πολωνίας στο σχήµα των «έξι» δείχνει ότι η Ανατολική Ευρώπη δεν απορρίπτει εξ ορισµού την ιδέα της επιτάχυνσης. Ωστόσο, η Βαρσοβία
επιµένει στη διασφάλιση της εθνικής κυριαρχίας και εκφράζει φόβους για έναν µόνιµο διαχωρισµό µεταξύ πρώτης και δεύτερης κατηγορίας κρατών, που θα
παγιώσει ανισορροπίες στο εσωτερικό της Ενωσης. Ανάλογες ανησυχίες εκφράζονται και από µικρότερες χώρες, οι οποίες βλέπουν στην Ευρώπη δύο ταχυτήτων τον κίνδυνο θεσµικής περιθωριοποίησης και περιορισµένης επιρροής στη λήψη αποφάσεων. ∆εν είναι τυχαίο ότι, σε παλαιότερες συζητήσεις, αξιωµατούχοι της Κεντρικής Ευρώπης είχαν προειδοποιήσει πως µια τέτοια εξέλιξη θα µπορούσε να ισοδυναµεί µε το «τέλος της Ε.Ε. στη σηµερινή της µορφή».
Η συζήτηση για το µέλλον της Ευρώπης µόλις ξεκίνησε – και δεν είναι τυχαίο ότι τόσο ο Μάριο Ντράγκι όσο και ο πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας, Ενρίκο
Λέτα, έχουν κληθεί να παρουσιάσουν τις απόψεις τους στην άτυπη Σύνοδο Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που θα πραγµατοποιηθεί στις 12 Φεβρουαρίου στο Alden Biesen, ένα αποµονωµένο κάστρο στη βελγική ύπαιθρο. Εκεί, µακριά από τη συνήθη θεσµική σκηνή των Βρυξελλών, οι ηγέτες των κρατών-µελών θα επιχειρήσουν µια πιο ειλικρινή και στρατηγική συζήτηση για την κατεύθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και τα όριά της.
Κυριακάτικη Απογευματινή
