Είναι πολλές οι ορθόδοξες εκκλησίες που πλέον λειτουργούν ως τζαμιά, ισχύει όμως και το αντίστροφο. Η ειδοποιός διαφορά έγκειται στο ότι οι χριστιανικοί ναοί επανήλθαν στην πρότερη αρχική μορφή τους, καθώς κατά την Τουρκοκρατία έγιναν τζαμιά.
H «Α», στη σημερινή της έρευνα, παρουσιάζει τις σημαντικότερες, συγχρόνως και τις πλέον αντιπροσωπευτικές του είδους, μετατροπές. «Φόντο», Ελλάδα και Τουρκία.
Ιστορικές εκκλησίες, κυρίως βυζαντινές, μεταμορφώθηκαν σε τζαμιά, είτε επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είτε πρόσφατα, επί κυβέρνησης Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Η τάση εξακολουθεί, προκαλώντας διεθνείς αντιδράσεις, όπως συστηματικά ανέφερε ο εκλιπών Πάπας Φραγκίσκος και έχει επισημάνει από την πλευρά της η UNESCO, εστιάζοντας στην πολιτιστική κληρονομιά.
Η αρχή δεν θα μπορούσε παρά να γίνει με την Αγία Σοφία στην Πόλη, την πλέον εμβληματική εκκλησία-ορόσημο της Χριστιανοσύνης: Μετατράπηκε σε τζαμί μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, έγινε μουσείο το 1935 και πάλι τζαμί το 2020, προκαλώντας τσουνάμι αντιδράσεων. Απ’ όλο τον πλανήτη.
Ακολουθεί η Μονή της Χώρας (Kariye), επίσης στην Κωνσταντινούπολη, με τα αριστοτεχνικά ψηφιδωτά: Μετατράπηκε σε τζαμί το 2020 και άνοιξε επίσημα ως χώρος λατρείας των μουσουλμάνων το 2024. Από το 1947 λειτούργησε ως μουσείο, αλλά ύστερα από απόφαση του τουρκικού Ανώτατου Δικαστηρίου (2019) μετασχηματίστηκε σε τζαμί.
Η Αγία Σοφία στην ελληνόφωνη Τραπεζούντα, βυζαντινός ναός του 13ου αιώνα, μετατράπηκε επίσης σε τζαμί το 2013.
Η Αγία Σοφία στη Νίκαια (İznik), με τη σειρά της ιστορική εκκλησία καθώς εκεί έλαβε χώρα η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, έγινε τζαμί το 2011.
Έπεται ο βυζαντινός Ναός Αγίου Σωτήρος, νυν Καλεντερχανέ Τζαμί (Kalenderhane Camii), χαρακτηριστικό τέμενος – από τα σπανιότερα σωζόμενα δείγματα βυζαντινής εκκλησίας με τρούλο σε σχήμα εγγεγραμμένου σταυρού (σταυροειδής εγγεγραμμένη). Μετά την Άλωση, ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής παραχώρησε τον ναό στους Καλεντερί δερβίσηδες, που τον άλλαξαν κατά το δοκούν…
Στη λίστα και ο Ναός της Παμμακαρίστου (Fethiye Camii), επίσης στην Πόλη, που μετατράπηκε σε τζαμί τον 16ο αιώνα, και ο Άγιος Νικόλαος -πλέον Κασίμ Αγά Τζαμί. Ακολουθεί η Μονή Στουδίου (Imrahor Camii) – βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη, όπως και οι προηγούμενες εκκλησίες: Χρονολογείται πριν από την Αγία Σοφία, τον 5ο αιώνα, και διατηρεί τη σημασία της ως το παλαιότερο θρησκευτικό οικοδόμημα στην Κωνσταντινούπολη.
Ειδική περίπτωση αποτελεί αυτή της Παναγίας Χρυσοκέφαλου, του πρώτου μητροπολιτικού ναού της Εκκλησίας της Τραπεζούντας που υπήρξε ο επίσημος αυτοκρατορικός ταφικός ναός των Μεγάλων Κομνηνών: Οι Αρχές, έπειτα από αιώνες, της «παραχώρησαν» προ μερικών ετών εκ νέου το βυζαντινό θεμέλιο ύφος της, αλλά από 17/2 επαναλειτουργεί ως τζαμί και πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες προσευχές «Ταραουίχ» για το Ραμαζάνι.
Έπεται ο πανέμορφος ναός του Αγίου Ευγενίου επίσης στην Τραπεζούντα, από τους παλαιότερους, το τωρινό τζαμί Yeni Cuma.
Προτελευταίος στη λίστα ο Ναός της Παναγίας στην Αττάλεια, το Kesik Minare, αλλιώς το τζαμί με τον κομμένο μιναρέ. Και τελευταίος στον κατάλογό μας ο Καθεδρικός του Αγίου Νικολάου στο Καρς, ρωσικός ορθόδοξος ναός, πλέον γνωστός ως Kümbet Camii.
Ανεξάρτητα κράτη
Η μετατροπή τζαμιών σε ορθόδοξες χριστιανικές εκκλησίες ως φαινόμενο παρατηρήθηκε μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την ίδρυση νέων ανεξάρτητων κρατών στα Βαλκάνια (19ος – αρχές 20ού αιώνα). Όμως οι εννέα στις δέκα περιπτώσεις έχουν να κάνουν με επαναφορά στην αρχική τους μορφή. Πρόκειται για βυζαντινούς ναούς που έγιναν τζαμιά μετά την Οθωμανική κατάκτηση, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Άγιο Δημήτριο και την Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης, που «επανέκαμψαν» ως ναοί της Ορθοδοξίας μετά το 1912. Αντίστοιχη είναι η περίπτωση του Αγίου Νικολάου στα Χανιά, πρώην τζαμιού Χουνγκάρ: κατασκευάστηκε ως καθολικό μοναστήρι, μετατράπηκε σε τζαμί κατά την οθωμανική περίοδο και το 1918 κατέστη ορθόδοξος ναός. Η δε Αγία Τριάδα (πρώην Τζαμί Χαν Ζαντέ) στη Ρόδο μετατράπηκε σε ορθόδοξη εκκλησία ύστερα από την ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα. Εκεί και η εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα, η οποία υπήρξε οθωμανικό τέμενος που μετατράπηκε σε ορθόδοξο ναό. Συνέχεια με τον ναό Αγίου Νικολάου (πρώην Ιμπραήμ Πασά), στην Καβάλα: Το μεγαλύτερο τζαμί της πόλης έναν αιώνα πριν έγινε χριστιανική εκκλησία, με τη βάση του μιναρέ να χρησιμοποιείται ως καμπαναριό. Στην Καβάλα και η Παλαιά Μουσική (πρώην Τζαμί Χαλίλ Μπέη): μετά το 1923 το τζαμί χρησιμοποιήθηκε ως εκκλησία του Αγίου Νικολάου προτού μετατραπεί σε μουσική σχολή και αργότερα σε μουσείο.
Αξίζει, τέλος, να επισημάνουμε ότι κυρίως σε Κρήτη – Μακεδονία, μετά το 1923, πολλά τζαμιά εγκαταλείφθηκαν και εδώ και έναν αιώνα παραμένουν ερμητικά κλειστά…
Εφημερίδα Απογευματινή
