Πίσω από την επιφανειακή ευγένεια που χαρακτηρίζει τις ευρωπαϊκές επαφές με τον Ντόναλντ Τραμπ από τις αρχές του 2025 εξελίσσεται μια πολύ πιο ουσιαστική διαδικασία: μια σταδιακή αλλά βαθιά αναθεώρηση της διατλαντικής σχέσης. Χωρίς θορυβώδεις δηλώσεις ή θεαματικές ρήξεις, ολοένα και περισσότεροι Ευρωπαίοι ηγέτες προχωρούν σε επιλογές που υποδηλώνουν στρατηγική αποστασιοποίηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η μετατόπιση αυτή γίνεται πιο εμφανής στους πλέον κρίσιμους τομείς ισχύος, την άμυνα, την τεχνολογία και το διάστημα. Εκεί όπου για δεκαετίες κυριαρχούσε σχεδόν αυτόματα η προτίμηση σε αμερικανικά συστήματα και πλατφόρμες, παρατηρείται πλέον μια αυξανόμενη διάθεση αναζήτησης ευρωπαϊκών εναλλακτικών. Δεν πρόκειται απλώς για οικονομική διαφοροποίηση αλλά για συνειδητή πολιτική στάθμιση κινδύνου απέναντι σε μια Ουάσινγκτον που θεωρείται ολοένα και λιγότερο προβλέψιμη και αξιόπιστη.
Ενδεικτικές είναι πρόσφατες αποφάσεις που μέχρι πρότινος θα θεωρούνταν αδιανόητες: από την επιλογή ευρωπαϊκών παρόχων υπηρεσιών cloud αντί αμερικανικών κολοσσών έως την προμήθεια αντιαεροπορικών συστημάτων ευρωπαϊκής κατασκευής αντί των καθιερωμένων αμερικανικών. Οι επιλογές αυτές αντανακλούν μια νέα προτεραιότητα: την ενίσχυση της ευρωπαϊκής κυριαρχίας σε κρίσιμες υποδομές και δυνατότητες.
Η στροφή αυτή δεν πραγματοποιείται χωρίς κόστος. Οι Ευρωπαίοι γνωρίζουν ότι βραχυπρόθεσμα ενδέχεται να υποστούν απώλειες σε επίπεδο αποτελεσματικότητας, οικονομιών κλίμακας ή διαλειτουργικότητας με το ΝΑΤΟ. Ωστόσο, το βασικό κίνητρο δεν είναι η διαχείριση της ιδιοσυγκρασίας ενός προέδρου αλλά μια βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης προς το ίδιο το αμερικανικό σύστημα διακυβέρνησης και τη συνέπεια της εξωτερικής του πολιτικής.
Καθοριστικό σημείο καμπής υπήρξε ο πρόσφατος πόλεμος στο Ιράν. Η αδυναμία των ΗΠΑ να επιβάλουν ταχεία έκβαση και να διασφαλίσουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ έπληξε καίρια την αξιοπιστία της αμερικανικής αποτροπής. Για πρώτη φορά έπειτα από δεκαετίες, σύμμαχοι βρέθηκαν να αμφισβητούν έμπρακτα την ικανότητα της Ουάσινγκτον να εγγυηθεί βασικά δημόσια αγαθά της διεθνούς τάξης, ενώ ορισμένοι επιχείρησαν να περιορίσουν ακόμη και τη στρατιωτική της διευκόλυνση.
Το σοκ αυτό υπερβαίνει την Ευρώπη. Από τον Περσικό Κόλπο έως την Ασία, παραδοσιακοί εταίροι των ΗΠΑ επανεξετάζουν σιωπηρά τις στρατηγικές τους εξαρτήσεις, την ώρα που δυνάμεις όπως η Κίνα, η Ρωσία και το Ιράν ενισχύουν τη μεταξύ τους συνεργασία. Η σχετική αποδυνάμωση της αμερικανικής ηγεμονίας δεν αποτελεί πλέον αφηρημένη πρόβλεψη αλλά εξελισσόμενη γεωπολιτική πραγματικότητα.
Η Ευρώπη έχει κάνει πολλά σημαντικά βήματα τον τελευταίο χρόνο. Πρωτοβουλίες όπως οι «συνασπισμοί των προθύμων» ή η Ευρωπαϊκή Πολιτική Κοινότητα κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά υπάρχει ακόμα πολλή δουλειά για τη στρατηγική αυτονομία της.
Η διατλαντική σχέση δεν καταρρέει, τουλάχιστον όχι άμεσα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αποτελούν τον βασικό πυλώνα της δυτικής ισχύος και αναντικατάστατο σύμμαχο για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Ωστόσο, το γεγονός ότι τίθενται πλέον ανοιχτά ερωτήματα για την αξιοπιστία των αμερικανικών εγγυήσεων ασφαλείας συνιστά ιστορική τομή.
Η Ευρώπη δεν εγκαταλείπει τις ΗΠΑ. Αλλά για πρώτη φορά μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, αρχίζει να προετοιμάζεται σοβαρά για ένα ενδεχόμενο που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αδιανόητο: ότι όταν θα τις χρειαστεί, ίσως να μην είναι εκεί.
Ο κ. Τσίκας είναι πολιτικός επιστήμονας-διεθνολόγος, επικεφαλής του προγράμματος «Θεωρία και Πρακτική των Διεθνών Σχέσεων» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ)
Εφημερίδα Απογευματινή
