Η προσιτή στέγη δεν είναι αγαθό πολυτελείας. Είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και αφορά πολύ περισσότερα από την κατοχή ενός σπιτιού. Είναι η ασφάλεια της οικογένειας. Οριοθετεί τις αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης. Μάλιστα, η στεγαστική κρίση είναι ένα πανευρωπαϊκό φαινόμενο, όχι μόνο ελληνικό. Γιατί όμως καταγράφεται τόσο μεγάλη έλλειψη κατοικιών; Στον ευρωπαϊκό Νότο και την Ανατολική Ευρώπη η έλλειψη κατοικιών και ο υπερπληθυσμός -ιδίως σε τουριστικές ζώνες- πιέζουν τις τοπικές κοινωνίες. Στη Δυτική και Βόρεια Ευρώπη οι υψηλές τιμές και η περιορισμένη προσφορά κάνουν τα σπίτια απρόσιτα για τη μεσαία τάξη.
Παράλληλα, ένας κοινός κρίκος ενώνει τις περισσότερες χώρες: η ανεξέλεγκτη εξάπλωση της βραχυχρόνιας μίσθωσης. Οι επιπτώσεις είναι ορατές παντού. Νέα ζευγάρια, ηλικιωμένοι, άτομα με αναπηρία, χαμηλόμισθοι, δεν βρίσκουν στέγη! Έτσι, οι κοινωνικές ανισότητες οξύνονται και η κινητικότητα των εργαζόμενων περιορίζεται. Δεν είναι τυχαίο ότι το περασμένο καλοκαίρι, σε πολλές ευρωπαϊκές τουριστικές περιοχές, επιχειρήσεις έμειναν χωρίς προσωπικό, επειδή οι εργαζόμενοι απλώς δεν είχαν πού να μείνουν.
Είναι πολλοί οι παράγοντας που τροφοδοτούν τη στεγαστική κρίση. Η γήρανση του πληθυσμού, η ακρίβεια, το κόστος κατασκευής νέας κατοικίας, η γραφειοκρατία, αλλά και η δραστηριοποίηση επενδυτικών φορέων μετατρέπει τη στέγη από κοινωνικό αγαθό σε προϊόν επένδυσης, οδηγώντας στα ύψη τις τιμές και περιορίζοντας την αξία της κοινωνικής κατοικίας. Απαιτείται συνεπώς η λήψη άμεσων και αποφασιστικών δράσεων!
Σε επίπεδο ευρωπαϊκής νομοθεσίας, η εφαρμογή της Κοινοτικής Οδηγίας που σχεδιάζεται, ώστε να δημιουργήσει προϋποθέσεις φτηνής στέγης, πρέπει να ενσωματώσει κοινωνικούς στόχους:
1. Προτεραιότητα στα ευάλωτα νοικοκυριά μέσω χαμηλότοκων δανείων.
2. Εγγυήσεις ασφάλειας σε ιδιοκτήτες και ενοικιαστές και ειδικότερα η ενίσχυση της ασφάλειας των ενοικιαστών και της διαφάνειας στις συμβάσεις ως απαραίτητα στοιχεία για την αντιμετώπιση της κερδοσκοπίας.
3. Κίνητρα ανακαινίσεων χρηματικά και φορολογικά.
4. Αναβάθμιση κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις.
5. Διευρυμένη πρόσβαση στην προσιτή στέγη των νοικοκυριών μεσαίου εισοδήματος, αλλά και για νέους, νέα ζευγάρια και συγκεκριμένες κατηγορίες εργαζόμενων.
6. Κινητοποίηση κεφαλαίων από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.
7. Κατασκευή συγκροτημάτων κατοικιών και ενεργειακές ανακαινίσεις που μειώνουν το κόστος του ρεύματος.
8. Ενίσχυση υποβαθμισμένων περιοχών, ώστε να αντιμετωπιστεί η φτώχεια.
9. Με καινοτόμα χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως ανανεούμενα ταμεία στέγασης, κοινωνικά ομόλογα και αξιοποίηση της δημόσιας γης.
10. Προσέλκυση ιδιωτικών κεφαλαίων με κοινωνικό πρόσημο.
11. Προγράμματα κοινωνικής κατοικίας για την αντιμετώπιση της ακριβής στέγης.
12. Δημιουργία ευρωπαϊκού παρατηρητηρίου για τη στέγη.
Η στεγαστική κρίση απαιτεί την άμεση παρέμβαση όλων. Οι πολιτικές πρέπει να έχουν στο επίκεντρο την οικογένεια και όχι το κέρδος. Η συντονισμένη δράση, η επαρκής χρηματοδότηση, η ισχυρή κοινωνική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων μπορεί να οδηγήσει σε πραγματικές λύσεις για αξιοπρεπή και οικονομικά προσιτή κατοικία για όλους. Η Επιτροπή εκτιμά ότι η ΕΕ θα χρειαστεί περισσότερα από 2.000.000 κατοικίες ετησίως, για να καλύψει την τρέχουσα ζήτηση. Αυτό σημαίνει ότι θα προστεθούν περίπου 650.000 κατοικίες ετησίως στο 1.600.000 που κατασκευάζονται σήμερα.
Μεταξύ 2013 και 2024, οι τιμές των κατοικιών σε ονομαστικούς όρους έχουν αυξηθεί κατά περισσότερο από 60% σε ολόκληρη την ΕΕ, αυξανόμενες ταχύτερα από το εισόδημα των νοικοκυριών, ενώ τα μέσα ενοίκια έχουν αυξηθεί κατά περίπου 20%, με τα νέα ενοίκια να έχουν γίνει σημαντικά πιο ακριβά. Οι επενδύσεις στην προσφορά κατοικιών μειώθηκαν σημαντικά την τελευταία δεκαετία. Η προσφορά δεν έχει συμβαδίσει με την εξελισσόμενη ζήτηση, λόγω του υψηλού κόστους κατασκευής, των ελλειμμάτων καινοτομίας, της έλλειψης εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού και της υπερβολικής γραφειοκρατίας. Οι άδειες οικοδομής κατοικιών έχουν μειωθεί κατά 22% από το 2021 και το υπάρχον απόθεμα κατοικιών δεν αξιοποιείται πλήρως, με περίπου το 20% των κατοικιών να είναι ακατοίκητες.
Πάνω από 700.000 είναι τα κλειστά σπίτια. Πολλές νέες κατοικίες που δεν έχουν νοικιασθεί λόγω υψηλού ενοικίου. Ακίνητα ηλικιωμένων ιδιοκτητών που δεν έχουν τη δυνατότητα να τα ανακαινίσουν. Σπίτια που λόγω συσσωρευμένων χρεών προηγούμενων ενοικιαστών, δεν ξαναβγαίνουν στην αγορά. Χιλιάδες κατοικίες σε βραχυχρόνιες μισθώσεις. Το 2024, το 28,9% του πληθυσμού δαπάνησε πάνω από το 40% του εισοδήματός του για τη στέγη. Περίπου το 6,9% του πληθυσμού στερείται στέγης, παρά τη βελτίωση που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια.
Η επιβάρυνση του κόστους στέγασης παραμένει υψηλή σε πόλεις, κωμοπόλεις και προάστια, καθώς και σε αγροτικές περιοχές κοντά στο 30% του εισοδήματος. Τα νησιά του Βόρειου Αιγαίου έχουν κόστος στέγασης (28,9%), στο Νότιο Αιγαίο (23,5%), την Κρήτη (20,4%) και τα Ιόνια Νησιά (26,9%). Το 72% των νέων ανθρώπων ηλικίας 25-34 ετών μένουν με τους δικούς τους.
Στην Ελλάδα 57,9% των ατόμων που ζουν σε νοικοκυριά με εισόδημα κάτω από το 60% του διάμεσου εισοδήματος είναι στεγαστικά βεβαρημένοι, δηλαδή δαπανούν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για στέγαση. Το 33% των ατόμων με αναπηρία αντιμετωπίζει προβλήματα που αφορούν τη στέγη, ως προς το κόστος επιβάρυνσης.
Η Ελλάδα για την περίοδο 2021-2027 λαμβάνει τη δεύτερη μεγαλύτερη χρηματοδότηση ύψους 601.000.000 ευρώ και τα συγκεντρώνει στον κλάδο της ανακαίνισης, ενώ έχουν ήδη ανακαινιστεί περί τις 105.000 κατοικίες.
