Την ώρα που η ανακύκλωση αναδεικνύεται σε κεντρικό πυλώνα της περιβαλλοντικής πολιτικής και της κυκλικής οικονοµίας, η Ελλάδα µοιάζει να βρίσκεται σε ένα ιδιότυπο µεταίχµιο. Τα περισσότερα εργαλεία έχουν σχεδιαστεί, οι ανάγκες είναι καταγεγραµµένες, οι ευρωπαϊκές υποχρεώσεις πιέζουν, όµως σε κρίσιµα µέτωπα το σύστηµα εξακολουθεί να «περιµένει» αποφάσεις, υπογραφές, εγκρίσεις, ενεργοποίηση. Από τα κλωστοϋφαντουργικά, µέχρι τα ληγµένα φάρµακα και τα στρώµατα ύπνου, η εικόνα επαναλαµβάνεται µε διαφορετικούς πρωταγωνιστές, αλλά µε το ίδιο µοτίβο. Θεσµικά πλαίσια που άργησαν να έρθουν, εφαρµοστικές Κοινές Υπουργικές Αποφάσεις (ΚΥΑ) που εκκρεµούν, συστήµατα εναλλακτικής διαχείρισης που έχουν µελετηθεί, αλλά δεν έχουν ακόµη τεθεί σε πλήρη λειτουργία. Στο µεταξύ, χιλιάδες τόνοι υλικών συνεχίζουν να ακολουθούν αδιαφανείς ή πρόχειρες διαδροµές, επιβαρύνοντας το περιβάλλον, τους δήµους και τελικά τον ίδιο τον πολίτη.
Φάρµακα. Στα οικιακά φάρµακα, το χάσµα ανάµεσα στο µέγεθος του ρεύµατος και στο αποτέλεσµα της συλλογής είναι το πιο «καθαρό» αριθµητικά. Στην ελληνική αγορά η συνολική κατανάλωση (µε εξαίρεση τα χρόνια της οικονοµικής κρίσης) κινείται σταθερά γύρω στις 550 εκατ. συσκευασίες τον χρόνο, εκ των οποίων οι περίπου 450 εκατ. αφορούν οικιακή χρήση. Με βάση διεθνείς προσεγγίσεις που χρησιµοποιούνται για λόγους προγραµµατισµού, ο Μανώλης Μπαλτάς, διευθύνων σύµβουλος της ReDePlan Α.Ε., αναφέρει στην «Κυριακάτικη Απογευµατινή» ότι το 5%-10% των συσκευασιών καταλήγουν ως ληγµένες αχρησιµοποίητες, δηλαδή ένα δυνητικό εύρος 25-50 εκατ. συσκευασιών τον χρόνο που µπορεί να απορρίπτονται στο περιβάλλον.
Η διαχείριση σήµερα γίνεται από το Ινστιτούτο Φαρµακευτικής Ερευνας και Τεχνολογίας (ΙΦΕΤ) «κατά ανάθεση», βάσει υπουργικής απόφασης σε ισχύ από το 2012, όµως η αποτίµηση παραµένει χαµηλή: στη δεκαετία 2012-2022 συνελέγησαν συνολικά περίπου 1,11 εκατ. κιλά, µε µέση επίδοση 9,66 γραµµάρια ανά κάτοικο ανά έτος (το 2022 έφτασε τα 11,44 γραµµάρια). Το κρίσιµο ζήτηµα είναι θεσµικό και απολύτως χρονικά προσδιορισµένο. Ο ν. 4819/2021 προέβλεπε την έναρξη λειτουργίας Συλλογικού Συστήµατος Εναλλακτικής ∆ιαχείρισης (ΣΣΕ∆) έως τις 31 ∆εκεµβρίου 2023, ωστόσο η διαδικασία παραµένει σε εκκρεµότητα λόγω µη υπογραφής της εφαρµοστικής ΚΥΑ, παρότι το σχετικό σχέδιο βρίσκεται στη διάθεση του Ελληνικού Οργανισµού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) από τον Οκτώβριο του 2023.
Η αγορά δηλώνει ετοιµότητα να στήσει σύστηµα παραγωγών/εισαγωγέων, µε αίτηµα µέρος του κόστους της πρώτης πενταετίας να απορροφηθεί από δαπάνες
clawback. Στο επιχειρησιακό επίπεδο, ο πήχυς που τίθεται ως ρεαλιστικός στόχος είναι τα 50 γραµµάρια ανά κάτοικο ανά έτος στο τέλος της πενταετίας, µε αφετηρία τα 10 γραµµάρια και σταθερή ετήσια αύξηση.
Στρώµατα ύπνου. Στα στρώµατα ύπνου, το πρόβληµα παραµένει «ογκώδες». Παρότι η αγορά έχει ολοκληρώσει τα προπαρασκευαστικά βήµατα, η ενεργοποίηση Συστήµατος Εναλλακτικής ∆ιαχείρισης (ΣΕ∆) εξακολουθεί να εξαρτάται από την εφαρµοστική ΚΥΑ, η οποία εκκρεµεί για περισσότερο από ένα χρόνο, αφήνοντας δήµους και επιχειρήσεις χωρίς εργαλείο διαχείρισης. Σύµφωνα µε εκτιµήσεις της αγοράς, περίπου 7.000 τόνοι µεταχειρισµένων στρωµάτων καταλήγουν ετησίως σε ταφή. Η βιοµηχανία έχει ήδη κινηθεί. Επτά εταιρείες έχουν συντάξει επιχειρησιακό σχέδιο για το πρώτο ΣΕ∆ στρωµάτων, µε τη συνδροµή της ReDePlan, ενώ κατέθεσαν σχέδιο ΚΥΑ δευτερεύουσας νοµοθεσίας στις 23 ∆εκεµβρίου 2023 στον ΕΟΑΝ και το υπουργείο Ενέργειας και Περιβάλλοντος (ΥΠΕΝ). Αυτό που αναµένει πλέον η αγορά είναι η έναρξη της διαβούλευσης και η οριστικοποίηση του κειµένου προς υπογραφή, ώστε να ενεργοποιηθεί η ∆ιευρυµένη Ευθύνη Παραγωγού και να ξεκινήσε πρώτη φορά η υποχρεωτική καταγραφή ποσοτήτων, µέσω εγγραφής παραγωγών και επιβολής περιβαλλοντικού τέλους ανά στρώµα.
Το δεύτερο κρίσιµο στοίχηµα είναι η ποσοτικοποίηση, καθώς χωρίς αξιόπιστα δεδοµένα καθίσταται δύσκολη η θέσπιση ρεαλιστικών στόχων. Τεχνικά, πάντως, το υπόβαθρο κρίνεται ώριµο: έως και το 85% της µάζας ενός στρώµατος είναι θεωρητικά ανακυκλώσιµο, η µέση διάρκεια ζωής του κυµαίνεται στα 7-10 έτη και τα βασικά υλικά -µέταλλο, αφροί και κλωστοϋφαντουργικά- διαθέτουν σαφείς διεξόδους αξιοποίησης, υπό την προϋπόθεση ανάπτυξης δικτύου συλλογής και κατάλληλων εγκαταστάσεων.
Υφάσµατα – παπούτσια. Στα κλωστοϋφαντουργικά, το «σήµερα» και το «αύριο» χωρίζονται από µια ΚΥΑ που τοποθετείται χρονικά στο α’ τρίµηνο του 2026
και φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως βασικός εφαρµοστικός οδηγός για προϊόντα όπως ρούχα, υποδήµατα, λευκά είδη και οικιακά υφάσµατα. Σήµερα, η χωριστή συλλογή γίνεται κυρίως από ιδιωτικούς φορείς (ενδεικτικά Recycom, East West, TexCycle) και ορισµένα φιλανθρωπικά/ΚΟΙΝΣΕΠ, µέσω κάδων και εµπορικών συµβάσεων µε δήµους ή ιδιώτες, χωρίς όµως να υφίσταται θεσµοθετηµένο πρόγραµµα εναλλακτικής διαχείρισης, εθνικός στόχος συλλογής ή δεσµευτικοί δείκτες απόδοσης, µε αποτέλεσµα ανοµοιογενείς πρακτικές και περιορισµένη διαφάνεια για τις τελικές ροές.
Στα κλωστοϋφαντουργικά, οι εξελίξεις δεν καθορίζονται µόνο σε εθνικό επίπεδο. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η αναθεωρηµένη Οδηγία-Πλαίσιο για τα Απόβλητα καθιστά υποχρεωτική την κάλυψη του κλάδου µέσω προγραµµάτων ∆ιευρυµένης Ευθύνης Παραγωγού, µεταφέροντας την ευθύνη χρηµατοδότησης και οργάνωσης της συλλογής, διαλογής, προετοιµασίας για επαναχρησιµοποίηση και ανακύκλωσης σε παραγωγούς και εισαγωγείς. Τα κράτηµέλη οφείλουν να εναρµονίσουν το εθνικό τους δίκαιο έως τον Ιούνιο του 2027, ενώ ως καταληκτική ηµεροµηνία λειτουργίας των συστηµάτων ορίζεται ο Απρίλιος του 2028, µε µεταβατική περίοδο ενός επιπλέον έτους για τις µικρές επιχειρήσεις.
Κυριακάτικη Απογευματινή – Ιωάννα Κωσταδήμα
