Ρεπορτάζ: Χρύσα Παλιεράκη
Η πρόσφατη αποκάλυψη μιας μεγάλης υπόθεσης επενδυτικής απάτης με πρόσχημα τα κρυπτονομίσματα, στην οποία χιλιάδες πολίτες φέρονται να δελεάστηκαν από υποσχέσεις για υψηλές αποδόσεις και σχεδόν ανύπαρκτο ρίσκο, επαναφέρει στο προσκήνιο τους κινδύνους μιας αγοράς που έχει πλέον περάσει από έναν σχετικά κλειστό κύκλο ανθρώπων με εξειδικευμένες γνώσεις στο ευρύτερο επενδυτικό κοινό.
Η έρευνα της Υποδιεύθυνσης Δίωξης και Εξιχνίασης Εγκλημάτων Κατερίνης οδήγησε στη σύλληψη 17 ατόμων, ενώ ακόμη 9 περιλαμβάνονται στη δικογραφία. Σύμφωνα με την ΕΛ.ΑΣ., η οργάνωση προσείλκυε πολίτες με το πρόσχημα επενδύσεων σε κρυπτονομίσματα, υποσχόμενη ακόμη και διπλασιασμό του αρχικού κεφαλαίου μέσα σε 50 ημέρες, με ελάχιστο έως μηδενικό κίνδυνο. Τουλάχιστον 10.000 άτομα φέρονται να είχαν ενταχθεί στο σύστημα, ενώ περίπου 8 εκατομμύρια δολάρια εκτιμάται ότι εισέρρευσαν στην πλατφόρμα, η οποία, κατά τις αρχές, λειτουργούσε με χαρακτηριστικά πυραμίδας.
Η υπόθεση αναδεικνύει μια κρίσιμη διάκριση: τα κρυπτονομίσματα δεν αποτελούν από μόνα τους απάτη, μπορούν όμως να χρησιμοποιηθούν ως το σύγχρονο περιτύλιγμα παλαιότερων μηχανισμών εξαπάτησης. Για τον πολίτη, επομένως, το πρώτο βήμα είναι να γνωρίζει τι πραγματικά αγοράζει.
Ψηφιακός αποπροσανατολισμός
Όπως εξηγεί στην «Κυριακάτικη Απογευματινή» ο Κωνσταντίνος Πατσάκης, καθηγητής του Τμήματος Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Πειραιώς και διευθυντής του Εργαστηρίου Κυβερνοασφάλειας, «παρά το όνομά τους, τα κρυπτονομίσματα αντιμετωπίζονται πλέον στην πράξη περισσότερο ως περιουσιακά στοιχεία (όπως ο χρυσός, το πετρέλαιο ή μια μετοχή) αλλά ψηφιακά, παρά ως ένα τυπικό νόμισμα όπως το ευρώ ή το δολάριο. Υπάρχουν μόνο σε ψηφιακή μορφή, δεν εκδίδονται από κάποια κεντρική τράπεζα και η αξία τους καθορίζεται αποκλειστικά από την προσφορά και τη ζήτηση, η οποία βασίζεται σε μια υπηρεσία που προσφέρεται μέσω αυτών των κρυπτονομισμάτων. Έτσι, αν πολύς κόσμος πιστεύει σε μια τεχνολογία και αγοράζει, η τιμή ανεβαίνει, αν χαθεί το ενδιαφέρον, καταρρέει».
Η είσοδος στην αγορά είναι πλέον σχετικά απλή, όπως εξηγεί ο ίδιος: «Στην πράξη, όταν κάποιος αποφασίσει να βάλει χρήματα, συνήθως εγγράφεται σε ένα ψηφιακό ανταλλακτήριο, καταθέτει ευρώ από την τράπεζά του μέσω μιας πιστωτικής κάρτας και αγοράζει το αντίστοιχο κρυπτονόμισμα».
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το κεφάλαιό του είναι εξασφαλισμένο. «Εδώ δεν υπάρχει δίχτυ ασφαλείας. Σε αντίθεση με τις καταθέσεις σε τράπεζες ή τις επενδύσεις σε μετοχές, δεν υπάρχει επίσημος φορέας να σταματήσει μια απότομη πτώση ούτε εγγύηση επιστροφής κεφαλαίου. Αν το εγχείρημα πίσω από το κρυπτονόμισμα αποτύχει ή μηδενιστεί, ο επενδυτής χάνει όλα τα χρήματά του χωρίς δικαίωμα αποζημίωσης», τονίζει ο κ. Πατσάκης.
Υψηλού κινδύνου
Ο Αχιλλέας Ζαπράνης, καθηγητής Χρηματοοικονομικής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, ειδικός στην τεχνολογία blockchain, τα κρυπτονομίσματα και την αποκεντρωμένη χρηματοοικονομική, επισημαίνει, μιλώντας στην «Κυριακάτικη Απογευματινή», την ανάγκη να διαχωρίζονται δύο κίνδυνοι. «Τα κρυπτονομίσματα αποτελούν επενδύσεις υψηλού κινδύνου, αλλά είναι σημαντικό να διακρίνουμε διαφορετικές πηγές αυτού του κινδύνου. Η πρώτη είναι η ίδια η φύση της επένδυσης: οι τιμές μπορεί να παρουσιάσουν πολύ μεγάλες διακυμάνσεις σε σύντομο χρονικό διάστημα και ο επενδυτής πρέπει να είναι προετοιμασμένος ακόμη και για σημαντική απώλεια του κεφαλαίου του».
Υπάρχει όμως, όπως εξηγεί, μια εντελώς διαφορετική πηγή πιθανής ζημίας, που συχνά συγχέεται με την πρώτη: «Είναι οι απάτες, οι μη αξιόπιστες πλατφόρμες και τα ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία χωρίς πραγματική οικονομική ή τεχνολογική βάση. Δεν είναι κάθε ζημία από crypto, αποτέλεσμα της μεταβλητότητας της αγοράς», τονίζει.
Για τον ίδιο, ο έλεγχος πρέπει να προηγείται της επένδυσης. Όπως εξηγεί: «Πριν επενδύσει κάποιος πρέπει να κατανοεί τι ακριβώς αγοράζει, ποιος βρίσκεται πίσω από αυτό, μέσω ποιας πλατφόρμας πραγματοποιεί τη συναλλαγή και ποιο είναι το ρυθμιστικό πλαίσιο που τον προστατεύει. Κυρίως, δεν πρέπει να επενδύει χρήματα των οποίων την απώλεια δεν μπορεί να αντέξει. Στα crypto η υπόσχεση πολύ υψηλών αποδόσεων πρέπει πάντοτε να αντιμετωπίζεται ως ένδειξη αντίστοιχα υψηλού κινδύνου και όχι ως εύκολη επενδυτική ευκαιρία».
Μια αγορά που ωριμάζει
Παρά τις μεγάλες διακυμάνσεις και τις αμφισβητήσεις των προηγούμενων ετών, η αγορά δεν βρίσκεται πλέον στο ίδιο σημείο με την εποχή που τα crypto αποτελούσαν ένα πείραμα περιορισμένο κυρίως στους κύκλους της τεχνολογίας.
Ο κ. Ζαπράνης αναφέρει πως «η αγορά των crypto έχει αναμφίβολα ωριμάσει σε σχέση με τα πρώτα της χρόνια. Δεν πρόκειται πλέον για ένα περιθωριακό τεχνολογικό πείραμα. Έχει αναπτυχθεί θεσμικό ενδιαφέρον, δημιουργούνται ρυθμιστικά πλαίσια και η τεχνολογία του blockchain χρησιμοποιείται πλέον σε πολύ ευρύτερες εφαρμογές, από τα stablecoins και την tokenisation πραγματικών περιουσιακών στοιχείων μέχρι νέες μορφές χρηματοοικονομικών υπηρεσιών».
Τα stablecoins είναι ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία που έχουν σχεδιαστεί ώστε η αξία τους να παραμένει συνδεδεμένη με ένα άλλο περιουσιακό στοιχείο, συνήθως ένα νόμισμα όπως το δολάριο ή το ευρώ. Αντίστοιχα, με τον όρο tokenisation περιγράφεται η ψηφιακή αναπαράσταση δικαιωμάτων πάνω σε πραγματικά περιουσιακά στοιχεία, όπως ακίνητα ή χρηματοοικονομικοί τίτλοι, μέσω της τεχνολογίας blockchain.
Όπως προσθέτει ο καθηγητής κ. Ζαπράνης, η ωρίμαση, ωστόσο, δεν συνεπάγεται εξαφάνιση του κινδύνου. «Τα crypto δεν έχουν μετατραπεί σε συμβατική επένδυση. Η μεταβλητότητα παραμένει πολύ υψηλή, ιδιαίτερα σε μεγάλο μέρος της αγοράς, πέρα από τα πλέον καθιερωμένα ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία. Θα ήταν επομένως λάθος να τα αντιμετωπίζουμε είτε ως μια παροδική ‘‘φούσκα’’ είτε ως τη βέβαιη αντικατάσταση του σημερινού χρηματοπιστωτικού συστήματος».
Αντίθετα, σύμφωνα με τον ίδιο, «αυτό που φαίνεται να συμβαίνει είναι περισσότερο ενδιαφέρον. Ορισμένα στοιχεία της τεχνολογίας και της αγοράς των crypto ενσωματώνονται σταδιακά στο παραδοσιακό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι αν ‘‘τα crypto θα επιβιώσουν’’, αλλά ποια ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία και ποιες εφαρμογές τους δημιουργούν πραγματική οικονομική αξία και μπορούν να λειτουργήσουν μέσα σε ένα αξιόπιστο θεσμικό και ρυθμιστικό πλαίσιο».
MiCA και προειδοποιήσεις
Η ανάγκη για ένα σαφέστερο θεσμικό πλαίσιο οδήγησε και στην πλήρη εφαρμογή από τον Δεκέμβριο του 2024 του ευρωπαϊκού κανονισμού MiCA (Markets in Crypto-Assets), ο οποίος θέτει ενιαίους κανόνες για την αγορά κρυπτοστοιχείων και τους παρόχους σχετικών υπηρεσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ύπαρξη ρύθμισης, ωστόσο, δεν εξαφανίζει τον επενδυτικό κίνδυνο. Το 2024 υποβλήθηκαν στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς 157 καταγγελίες και αναφορές, έναντι 152 το 2023 και 146 το 2022, με πολλές να αφορούν απάτες και κρυπτονομίσματα.
Το 2024 επίσης εκδόθηκαν 28 ανακοινώσεις και προειδοποιήσεις προς τους επενδυτές για παραπλανητικές διαδικτυακές πλατφόρμες, ψεύτικες διαφημίσεις σε ψηφιακά μέσα και social media και παράνομες δραστηριότητες προσώπων που επιχειρούσαν να εξαπατήσουν επενδυτές.
Η Επιτροπή έχει πλέον δημοσιεύσει και ειδική ενημέρωση για τις «Απάτες σε κρυπτοστοιχεία», με τις εποπτικές αρχές να επιμένουν στην ανάγκη ελέγχου του κατά πόσο ο πάροχος με τον οποίο συναλλάσσεται ένας πολίτης είναι αδειοδοτημένος.
Εφημερίδα «Κυριακάτικη Απογευματινή»
