Η οικουμενική Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, με τη μυθιστορηματική ζωή, έφυγε λίγους μήνες προτού συμπληρώσει έναν αιώνα ζωής και πνευματικής ακτινοβολίας, ούσα η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στην 700 χρόνων ιστορία του. Και πολλά, μα πάρα μα πάρα πολλά ακόμη. Η σπουδαιότερη βυζαντινολόγος όλων των εποχών με τις αναρίθμητες δράσεις και διακρίσεις, που αγάπησε την ελευθερία, βίωσε την Κατοχή, την Αντίσταση, τον Μάη του ’68 στο Παρίσι, γνώρισε τον Πάμπλο Πικάσο, τη Σιμόν ντε Μποβουάρ, συναναστράφηκε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον Μάνο Χατζιδάκι -ο οποίος έγραψε για εκείνη το τραγούδι «Για την Ελένη»-, τον Φρανσουά Μιτεράν, αυτή η εξέχουσα ακαδημαϊκή προσωπικότητα της ευρωπαϊκής ιντελιγκέντσιας, το δημόσιο πρόσωπο της Ελλάδας και της Γαλλίας, άφησε την τελευταία της πνοή στο αθηναϊκό ξενοδοχείο όπου διέμενε τους τελευταίους μήνες. Δεχόμενη τις επισκέψεις του στενού κύκλου της. Η υγεία της παρουσίασε πρόσφατα εξασθένηση, ενώ την τελευταία εβδομάδα έπαψε να σιτίζεται.
«Αθηναία και Παριζιάνα»
Η κατά δήλωσή της «Αθηναία και Παριζιάνα» έζησε τα πάντα: γεννήθηκε στις 29/8/1926 στον Βύρωνα, «σε σπίτι προσφυγικό, αλλά παρέα με την Ακρόπολη». Αποφοίτησε από το Δ΄ Γυμνάσιο Αθηνών και σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας). Στην Κατοχή εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ («όταν μπήκα, δεν ξανακοιμήθηκα σπίτι μου για να μη με πιάσουν» είχε πει, προσθέτοντας πως το ψευδώνυμό της «ήταν “Νίκη”»). Όμως, υπήρξε «και γραμματέας της βασίλισσας Φρειδερίκης, καθώς γνώριζα την αγγλική και τη γαλλική γλώσσα». Το ’53 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου συνέχισε τις σπουδές της στην École des Hautes Études. Αναγορεύτηκε διδάκτωρ της Ιστορίας και Docteur des Lettres. Ερευνήτρια του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας, καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης – και με το ερευνητικό της έργο εν πολλοίς «αποκατέστησε» την περίοδο του Βυζαντίου. Διευθύντρια του Τμήματος Ιστορίας και πρόεδρος της Επιτροπής Έρευνας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, πρύτανης της Ακαδημίας και καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, πρόεδρος του Ιδρύματος Georges Pompidou, μεταξύ δεκάδων ακόμα, ποτέ δεν έστελνε «βοηθούς μου σε ανώτερο. “Το πρόσωπο σπαθί”, όπως μου έλεγε ο πατέρας μου». Ανάμεσα σε άλλες διεθνείς διακρίσεις, παρασημοφορήθηκε με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος της Τιμής της Γαλλικής Δημοκρατίας, τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Φοίνικος της Ελληνικής Δημοκρατίας και υπήρξε ανώτερη αξιωματούχος πολυάριθμων ταγμάτων (Γερμανίας, Λουξεμβούργου, Ισλανδίας, Αυστρίας, Μεξικού, Ιταλίας, Πορτογαλίας).
Παντρεμένη με τον Ζακ Αρβελέρ, μεγαλοαστό, αξιωματικό του γαλλικού στρατού, απέκτησαν τη Μαρί-Ελέν. Ήταν, όπως συχνά τόνιζε, «το θεμέλιο μου». Η απώλειά του, το 2010, έφερε «τεράστιο κενό, αφόρητη μοναξιά». Το 2023, μεταξύ εκατοντάδων διαλέξεων ανά την υφήλιο και δεκάδων συγγραμμάτων, κυκλοφόρησε το βιβλίο «Από μένα αυτά», όπου επικεντρώθηκε και στη μητρότητα και τον ρόλο της ως γιαγιάς. Από την ιστορική, εμβληματική αυτή προσωπικότητα, την πληθωρική, τη λαλίστατη, το τέρας μόρφωσης, μεταξύ πολλών πολλών ακόμα, μένει και η ατάκα της για το μέλλον της ανθρωπότητας: «Όλοι είμαστε ένα, χωρίς σύνορα». Τι θα ήθελε; «Το ψηφιδωτό όπου απεικονίζεται ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α΄ – βρίσκεται στον Άγιο Βιτάλιο της Ραβέννας».
Το αντίο των πολιτικών
Σύσσωμη η πολιτική ηγεσία την αποχαιρέτησε. «Αφήνει πίσω της μια ανεκτίμητη πνευματική παρακαταθήκη», είπε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας. «Μέχρι τέλους, παρέμεινε ανήσυχη, επιβεβαιώνοντας ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία. Φώτισε με συνέπεια την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού και τη θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο χάρτη». Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης εστίασε στην «κοσμοπολίτισσα της σκέψης με την ελληνική καρδιά – υπήρξε πολύτιμη φίλη, που με δίδαξε τη σημασία του αποτελέσματος στη δημόσια δράση, ώστε το “αν” να γίνεται “να”. Έμεινε αφοσιωμένη στα εθνικά δίκαια, ειδικά στο αίτημα της επιστροφής των γλυπτών του Παρθενώνα. Πέρα από διάσημη ιστορικός, υπήρξε η φωτισμένη ερευνήτρια που ένωσε τους κύκλους της πορείας του Έθνους μας. Αναδεικνύοντας το Βυζάντιο ως γέφυρα προς την ελληνική και ευρωπαϊκή ταυτότητα».
Ο πρόεδρος της Βουλής, Νικήτας Κακλαμάνης, τόνισε: «Η απώλειά της σηματοδοτεί το τέλος μιας σπουδαίας διαδρομής που υπερέβη τα όρια της επιστήμης, αγγίζοντας τον πυρήνα του ευρωπαϊκού πνεύματος». «Ο άκρως δημιουργικός βίος της, καθιστά την απώλειά της μεγαλύτερη. Σημείο αναφοράς της αποτελούν οι εξέχουσες μελέτες της “Το Βυζάντιο και η θάλασσα” και η “Πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας”. Ήταν η εμβριθής ιστορικός που άνοιξε νέους δρόμους στην πρόσληψη του βυζαντινού πολιτισμού, η δημόσια διανοούμενη με την καυστική και δίκαιη παρέμβαση, η κορυφαία δημόσια λειτουργός. Η στενή μου συνεργασία με την Ελένη Αρβελέρ από το 1999 ήταν όαση», επισήμανε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη.
Εφημερίδα Απογευματινή
