Της Διονυσίας Στεφανοπούλου
Το δεσπόζον θέμα της ημερήσιας διάταξης στη συνεδρίαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) της Τετάρτης 18 Φεβρουαρίου 2026 ήταν «Κήρυξη ή μη φωτογραφικών τεκμηρίων της εκτέλεσης των 200 πατριωτών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944» – και το αποτέλεσμα το αναμενόμενο. Μετά τη θετική γνωμοδότηση του Συμβούλιου, το σύνολο της συλλογής φωτογραφιών Τ. de Craene/H. Heuer κηρύχθηκε μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού.
Μέρος της συλλογής, 10-12 φωτογραφίες που σχετίζονται άμεσα με το γεγονός της εκτέλεσης των 200 στην Καισαριανή από τις δυνάμεις κατοχής, είδαν ευρύτατα το φως της δημοσιότητας από το περασμένο Σάββατο, όταν προσφέρθηκαν προς πώληση από Βέλγο συλλέκτη στο σάιτ διαδικτυακών δημοπρασιών eBay, προκαλώντας ρίγη συγκίνησης στο πανελλήνιο.
Η ιστορική αξία των φωτογραφιών της Καισαριανής
Η αιτιολόγηση της κήρυξης; Η συλλογή έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία επειδή τεκμηριώνει το πώς οι προπαγανδιστικοί μηχανισμοί της Βέρμαχτ, εν προκειμένω στην Ελλάδα, χρησιμοποίησαν την εικόνα για τη δημιουργία και τη διάδοση αντιλήψεων και τάσεων. Για να διαδώσουν δηλαδή την αίσθηση της υπεροχής τους και της «επιτυχίας» τους. Και βέβαια, μέρος της συλλογής αυτής δεν αποδίδει μόνο το γενικότερο κοινωνικοπολιτικό κλίμα μιας περιόδου, αλλά αναφέρεται σε συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός, οπτικοποιώντας το.
Χαρακτηριστική επ’ αυτού είναι η δήλωση της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη: «Οι 12 φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας και απεικονίζουν Έλληνες πατριώτες, πριν από την εκτέλεσή τους στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, αποτελούν εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Οι φωτογραφίες της συλλογής δίνουν “πρόσωπο” στις ιστορικές μαρτυρίες για το ήθος και τον πατριωτισμό τους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους και για αυτό είναι ανεκτίμητες.
Αλλά και οι υπόλοιπες φωτογραφίες είναι πολύ σημαντικές, καθώς επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και με το βλέμμα του κατακτητή. Ο μηχανισμός προπαγάνδας που έστησε ο Γιόζεφ Γκέμπελς αξιοποίησε την αιχμή της τεχνολογίας ενημέρωσης της εποχής του -τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία- για να δημιουργήσει σκηνοθετημένα τεκμήρια “επιτυχίας” και διάδοσής της, ως εργαλείο επιρροής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης του ΚΣΝΜ είχε η αναφορά από την εισηγήτρια, Σταυρούλα Φωτοπούλου, στις λεπτομέρειες της διακίνησης των εν λόγω φωτογραφιών και στο πλαίσιο δημιουργίας της συλλογής Τ. de Craene/H. Heuer.
Οι φωτογραφίες εμφανίστηκαν στον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών e-bay.de, το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου και έρχονται για πρώτη φορά στο φως. Φερόμενος ιδιοκτήτης είναι ο συλλέκτης Τιμ ντε Κρεν (Tim de Craene), που ειδικεύεται στα αναμνηστικά και εν γένει τεκμήρια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και που τις προσέφερε για πώληση μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria. Πρόκειται για έναν συλλέκτη που φαίνεται ότι σε αυτήν την αγορά έχει πρόσωπο. Από αυτές τις φωτογραφίες τράβηξαν το ενδιαφέρον στην Ελλάδα 10-12 που εικονίζουν Έλληνες προς εκτέλεση και κτίρια του Χαϊδαρίου.
Η αναδημοσίευσή τους σε ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης και αργότερα και σε μέσα ενημέρωσης δημιούργησε έντονο ενδιαφέρον, από πολλές πλευρές. Ο συλλέκτης, το πρωί της Δευτέρας 16.2, απέσυρε τις 12 φωτογραφίες από τον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών, αλλά χαρακτηριστικό του ενδιαφέροντος που είχαν ήδη προκαλέσει είναι ότι κάποιες από αυτές είχαν φτάσει από μια αρχική τιμή 40 € στα 1.200 € ή ακόμα και στα 2.000 €. Ωστόσο, παρά την απόσυρση των 12 φωτογραφιών, παραμένει προς πώληση το σύνολο της συλλογής που είχε δημιουργήσει ο τότε υπολοχαγός της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer). Η συλλογή του αριθμει γύρω στις 163 φωτογραφίες.
Η προπαγάνδα της Βέρμαχτ μέσα από τον φακό
Ο Χόιερ, το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο της Μαλακάσας και είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει ή και να συνδράμει -δεν είναι ξεκάθαρο- στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944. Στην Αθήνα βρέθηκε μόνο για την εκτέλεση, ενώ προηγουμένος βρισκόταν στην Κόρινθο. Η συλλογή των φωτογραφιών του, από περιοχές της κατεχόμενης Ευρώπης (Βέλγιο, Γαλλία, Ελλάδα) όπου υπηρέτησε, και που βρέθηκε στα χέρια του συλλέκτη Τιμ ντε Κρεν, περιέχει φωτογραφίες όχι μόνο δικές του αλλά και άλλων.
Τέτοιες φωτογραφίες, αλλά και φιλμ, χρησιμοποιούνταν από το Γ’ Ράιχ ως όργανα προπαγάνδας. Ο υπουργός Διαφώτισης του Λαού και Προπαγάνδας, Γκέμπελς, χρησιμοποίησε τις ομάδες προπαγάνδας ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’30. Αυτές αργότερα συνόδευαν τα στρατεύματα στις κατακτημένες περιοχές και τα μέλη τους ήταν ρεπόρτερ-στρατιώτες. Η ομάδα 960 ήταν υπεύθυνη για την κάλυψη των ειδήσεων στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα, στην οποία ομάδα, όπως και σε όλες, είχαν εμπλακεί επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφοι.
Οι εικόνες της Γερμανικής Κατοχής που έχουμε από την Ελλάδα δεν προέρχονται όλες από τις ομάδες προπαγάνδας, αλλά και από τις μονάδες των SS. Τα θέματα που φωτογράφιζαν ήταν κυρίως τα μνημεία και ο πόλεις, αλλά με οδηγία να μη δίνουν έμφαση στους γηγενείς, ειδικά αν απέκλιναν πολύ από το «άριο πρότυπο» – η Ελλάδα ήταν κάπου στη μέση ως προς αυτό. Σκοπός, να φωτογραφίζουν ακόμα και οι απλοί φαντάροι, που εφοδιάζονταν με φτηνές μηχανές, τις «επιτυχίες» και την ωραία ζωή τους στις κατακτημένες χώρες. Στη συλλογή Χόιερ περιλαμβάνονται εικόνες από την Ελλάδα που αποτυπώνουν μνημεία (το Καλλιμάρμαρο, το Θησείο…), τον Όλυμπο, κορίτσια σε πανηγύρι, τον έλεγχο του πληθυσμού στη Μαλακάσα, ταξιδιωτικά έγγραφα των στρατιωτών κ.λπ.
Όσο για το γεγονός της εκτέλεσης των 200, πέντε φωτογραφίες αποτυπώνουν κτίρια του Χαϊδαρίου και πέντε τους κρατούμενους που βαδίζουν προς εκτέλεση. Κάποιοι μάλλον τραγουδούν, άλλοι είναι στημένοι στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ρούχα πεταμένα. Φωτογραφίες που αποπνέουν ήθος και αγωνιστικό φρόνημα. Τρεις εικονιζόμενοι έχουν ταυτιστεί: Βασίλης Παπαδήμας, Ηλίας Κόλιας, Σπύρος Αμπελογιάννης τα ονόματά τους. Άλλες γνωστές λεπτομέρειες του ιστορικού γεγονότος περιλαμβάνουν τα σημειώματα που πέταξαν οι μελλοθάνατοι και ότι τα αντίποινα για την εκτέλεση στη Λακωνία τεσσάρων Γερμανών (μεταξύ αυτών ενός στρατηγού) περιλάμβαναν, εκτός από τους 200 κρατούμενους στο Χαϊδάρι, άλλους 50 Έλληνες που δολοφονήθηκαν στο δρόμο ανάμεσα στους Μολάους και τη Σπάρτη και τους 100 που δολοφόνησαν αυτοβούλως «Έλληνες εθελοντές».
Όπως επισήμανε η κυρία Φωτοπούλου, η συλλογή Χόιερ εντάσσεται στην προσπάθεια να διαδοθεί η «επιτυχία» της Βέρμαχτ στα μετόπισθεν, αποτελεί μέρος «ενός μεγάλου άλμπουμ αναμνήσεων με τις προδιαγραφές που ορίζει ο εθνικός μηχανισμός» και που βρίσκεται στην καρδιά της προπαγάνδας του Γκέμπελς. «Όλα αυτά είναι μία μελέτη πάνω στον πολιτισμό της εικόνας, ένα μάθημα οπτικού γραμματισμού από το παρελθόν, το οποίο έχουμε ανάγκη και ως άσκηση και ως ιστορικό τεκμήριο».
Διεκδίκηση και απόκτηση της συλλογής από το ελληνικό κράτος
Τέλος το υπουργείο Πολιτισμού ανακοινώνει: «Από την στιγμή, που το Υπουργείο […] ενημερώθηκε, δώσαμε τις σχετικές οδηγίες για τη δυνητική απόκτηση των συγκεκριμένων φωτογραφιών. Η αρμόδια Διεύθυνση Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς επικοινώνησε άμεσα με τον συλλέκτη και εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν την Παρασκευή στην έδρα του, στο Έβεργκεμ του Βελγίου, ώστε να διαπιστώσουν εκ του σύνεγγυς τη συλλογή και να συνομιλήσουν μαζί του. Με την σημερινή κήρυξη της συλλογής ως μνημείο, το Υπουργείο Πολιτισμού αποκτά το έρεισμα για να την διεκδικήσει και να την αποκτήσει εκ μέρους του ελληνικού κράτους».
