Η αφήγηση των Παθών του Χριστού είναι σταθερό σημείο αναφοράς στην Αναγέννηση. Όχι τυχαία: μετά τον μεσαιωνικό σκοταδισμό, κυριάρχησε ελευθερία έκφρασης, ήρθε το φως άπλετο. Η καλλιτεχνική διάνοια μεγαλούργησε και έτσι πολλές ευφυΐες των καιρών μετέφεραν στον καμβά ή (σπανιότερα) στα γλυπτά τους το μεγαλύτερο δράμα όλων των εποχών. Και την Ανάσταση του Θεανθρώπου· επικοινωνώντας την πεμπτουσία του Θείου Πάθους στα μήκη και τα πλάτη της Γης.
Στη λίστα της έρευνας της «Α» με τα 20+1 αριστουργήματα που εκφράζουν το Θείο Δράμα σε όλο του το μεγαλείο εντάσσονται ανεπανάληπτοι δημιουργοί, τα πονήματα των οποίων κάθε φορά μάς αποκαλύπτουν κάτι διαφορετικό. Πρωτίστως συγκινούν. Συγχρόνως λειτουργούν λυτρωτικά, απελευθερωτικά.
Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Ελ Γκρέκο) στη συγκλονιστική του «Σταύρωση» δημιουργεί έναν κόσμο φανταστικό, διατρεχόμενο από λάμψεις. Το σύμπαν του είναι γεμάτο τεντωμένα σώματα, κυματοειδείς γραμμές. Το «Espolio», δηλαδή «Ο Διαμοιρασμός των Ιματίων», δεσπόζει στον καθεδρικό του ισπανικού Τολέδο, το οποίο δόξασε ανά την υφήλιο, καθώς ο ογκόλιθος του πολιτισμού από την Κρήτη ταυτίστηκε με την κουκλίστικη ισπανική πόλη. Το «Espolio» μεταφράζεται σε έργο-ύμνο στη Χριστιανοσύνη· εστιάζοντας στο κόκκινο του χιτώνα που παραπέμπει στο αίμα του Χριστού προκαλεί ρίγος. Είναι και το εξαιρετικό «Ο Χριστός αίρων τον Σταυρό Του», επίσης του Γκρέκο, όπου αντικρίζουμε την πρόθυμη θυσία Του για την ανθρωπότητα διά μέσου της αγκαλιάς του Σταυρού και του ουράνιου βλέμματός Του. Από τη φημισμένη στα πέρατα της οικουμένης σειρά του Έλληνα δημιουργού με τα Πάθη του Χριστού στεκόμαστε και στον «Χριστό στον Κήπο της Γεθσημανή», με τους μαθητές αριστερά, δεξιά τον Ιούδα και τους στρατιώτες έτοιμους να τον συλλάβουν. Το ποτήρι που κρατά ο άγγελος και ετοιμάζεται να το προσφέρει στον Ιησού συμβολίζει τα Πάθη που Αυτός πρόκειται να υποστεί.
Για πολλούς, ο σπουδαιότερος της Αναγέννησης, μαζί με τον Λεονάρντο Ντα Βίντσι, τον Γκρέκο και τον Ραφαέλο, ένας από τους δέκα κορυφαίους όλων των εποχών, ο Μιχαήλ Άγγελος (Μικελάντζελο), συνεπήρε εκατομμύρια με τον «Χριστό Λυτρωτή»: το εμβληματικό γλυπτό του δεσπόζει στη ρωμαϊκή Santa Maria Sopra Minerva, με το ύφασμα-μεταγενέστερη μπαρόκ προσθήκη να καλύπτει το γυμνό σώμα του Κυρίου. Όπως και στην περίπτωση της εμβληματικής Καπέλα Σιστίνα, έτσι και εν προκειμένω το πρωτόκολλο του αυστηρού Καθολικισμού επέβαλλε τη ντυμένη προσθήκη στο έργο, το οποίο προφανώς θεωρήθηκε σκανδαλώδες. Στη δε αριστουργηματική «Πιετά», όπου εικονίζεται η Παναγία να κρατά τον νεκρό Χριστό, το αφήγημα είναι ιδιαίτερο: όταν ο Μικελάντζελο το ολοκλήρωσε, κρύφτηκε σε μια γωνία περιμένοντας να κρυφακούσει τα σχόλια της παπικής αντιπροσωπείας. Ο ενθουσιασμός της συνοδεύτηκε από την απορία για την ταυτότητα του δημιουργού του αριστουργήματος. Έτσι, το υπέγραψε ξεκινώντας υπέρλαμπρη καριέρα, αρχής γενομένης από την Αιώνια Πόλη.
Ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ο οποίος εξυπακούεται ότι δεν θα έλειπε από τη λίστα της «Α», αυτή η πολυσχιδής μεγαλοφυΐα, αποτύπωσε μοναδικά τον «Μυστικό Δείπνο» που κοσμεί τη Σάντα Μαρία ντέλε Γκράτσιε στο Μιλάνο και ξεχωρίζει για τη διάταξη των μορφών: Ο Ιησούς και οι Απόστολοι απεικονίζονται από την ίδια πλευρά του τραπεζιού, ώστε ο θεατής να διακρίνει τα πρόσωπα και τις εκφράσεις, αποτυπώνοντας τη δραματική στιγμή της ανακοίνωσης της προδοσίας του Ιησού. Έπεται ο «Μυστικός Δείπνος» του Oυγκολίνο Ντα Σιένα: μεταξύ των σημαντικότερων αναθέσεων που του έγιναν ήταν το πολυπρόσωπο πολύπτυχο για την κεντρική αγία τράπεζα της Σάντα Κρότσε, της φραγκισκανικής εκκλησίας της Φλωρεντίας. Ο συγκεκριμένος, υπέροχος πίνακας, αποτελούσε μέρος του διαμελισμένου τώρα πια πολύπτυχου.
Η δε «Πτώση του Χριστού στον δρόμο για τον Γολγοθά», το εμβληματικό έργο του Ραφαέλο, κατά κόσμον Ραφαήλ Σάντσιο ντα Ουρμπίνο Σάντι, ο οποίος γεννήθηκε ανήμερα Μεγάλη Παρασκευή, απεικονίζει τον Χριστό να πέφτει μεταφέροντας τον Σταυρό στον δρόμο για τον Γολγοθά και τον σπαραγμό της Παναγίας καθώς τον αντικρίζει. Το πλήθος τον χλευάζει, ενώ διακρίνουμε και τη μορφή του Σίμωνος του Κυρηναίου, που σηκώνει στιγμιαία τον Σταυρό κοιτάζοντας τους Ρωμαίους.
Ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, από τη σκοπιά του, με τρία αριστουργήματα, αποτύπωσε τα Θεία Πάθη, ομολογουμένως, εξαιρετικά: πρόκειται για τα «Ίδε ο Άνθρωπος», «Ο Θρίαμβος του Χριστού πάνω στον θάνατο και την αμαρτία» και «Ο Χριστός στον Σταυρό»: το τρίτο αγνοούνταν από το 1613 και βρέθηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο.
Σύλληψη
Ώρα για Καραβάτζο και η ωμά αποδομένη «Σύλληψη του Ιησού», η «Ταφή του Ιησού» και ο «Ακάνθινος Στέφανος», το τελευταίο έργο με χαρακτηριστική την ευάλωτη γυμνότητα του ανθρώπινου σώματος έναντι της μεταλλικής, επιθετικής λάμψης της στρατιωτικής πανοπλίας (για την ιστορία, ο πίνακας βρίσκεται στη Βιέννη), έχουν μελετηθεί ανά τους αιώνες σε σχολές Καλών Τεχνών. Η «Ταφή», ειδικότερα, αποτελεί «κόσμημα» των Μουσείων του Βατικανού: θεωρείται το πιο συγκλονιστικό έργο που αποτύπωσε με σπαρακτικό, συγχρόνως εντυπωσιακά ρεαλιστικό τρόπο την κορύφωση του Θείου Δράματος.
Μνημειώδη έργα, στο πλαίσιο του κύκλου των Παθών, για τη «Σταύρωση», δικαίως θεωρούνται και αυτά των καταξιωμένων -επίσης από την εποχή τους- υπερφημισμένων Τιντορέτο και Πιέτρο Λορεντζέτι. Έπεται ο συγκλονιστικός «Επιτάφιος Θρήνος» του Μαντένια: Οι οπές από τα καρφιά στα άκρα του Χριστού είναι τόσο αληθινές που μοιάζουν, συνδυαστικά με τις υπόλοιπες ανατομικές λεπτομέρειες, με φωτογραφική απεικόνιση. Η περιορισμένη παλέτα του καλλιτέχνη με αυτή την τόσο χαρακτηριστική νοοτροπία εντείνει την τραγικότητα. Τα πρόσωπα της Παναγίας, του Ιωάννη και το ελάχιστο που διακρίνεται από τη Μαρία τη Μαγδαληνή σπαράζουν από την οδύνη απόλυτα ρεαλιστικά. Ο πίνακας εκτίθεται στη μιλανέζικη Πινακοθήκη Μπρέρα και θεωρείται το κορυφαίο αριστούργημά του δημιουργού.
Από την πλευρά του, ο κορυφαίος -με τη σειρά του- Σάντρο Μποτιτσέλι απέδωσε μοναδικά τον «Θρήνο πάνω από το νεκρό Χριστό». Οι Mαντένια και Μποτιτσέλι, τέλος, στις σειρές των αριστουργημάτων τους με θέμα τον Χριστό περιέλαβαν και την «Ανάσταση». Όμως η δημιουργία του Ελ Γκρέκο και πάλι, ιστορικά, θεωρείται το απόλυτο αριστούργημα. Τέλος, επιβάλλεται ειδική αναφορά στη διαχρονική «Ανάσταση» του Φρα Αντζέλικο: Δομινικανός μοναχός κι ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς της πρώιμης Αναγέννησης, συνδυάζει το γοτθικό ύφος με την αισιόδοξη αναγεννησιακή προοπτική, επικοινωνώντας ουσιαστικά τη μετάβαση από την εφήμερη θνητότητα στην επουράνια αιωνιότητα.
Eφημερίδα Απογευματινή
