Η πρόσφατη δήλωση του επικεφαλής της βρετανικής Standard Chartered, Μπιλ Γουίντερς, ότι σε ορισμένες περιπτώσεις αντικαθίσταται «ανθρώπινο κεφάλαιο χαμηλότερης αξίας» από επενδυτικό και χρηματοοικονομικό κεφάλαιο στο πλαίσιο της αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης, δεν ήταν απλώς μια ατυχής διατύπωση. Ήταν μια φράση που συμπύκνωσε τον φόβο χιλιάδων εργαζομένων. Ότι στην ψηφιακή μετάβαση ο άνθρωπος μετατρέπεται σε αναλώσιμη μεταβλητή.
Η Standard Chartered, με περίπου 82.000 υπαλλήλους, σχεδιάζει -σύμφωνα με τα δημοσιεύματα- την αποχώρηση περίπου 7.800 εργαζομένων μέσα στην επόμενη τετραετία, δηλαδή σχεδόν το 15% του προσωπικού της, κυρίως σε βοηθητικούς ρόλους. Το φαινόμενο δεν είναι μεμονωμένο. Τα τελευταία χρόνια, τεχνολογικοί και χρηματοπιστωτικοί κολοσσοί όπως η Amazon, η Meta και η Microsoft έχουν προχωρήσει σε δεκάδες χιλιάδες απολύσεις, με την αυτοματοποίηση να επιταχύνεται. Ο Γουίντερς επιχείρησε αργότερα να ανασκευάσει, ζητώντας δημόσια συγγνώμη μέσω της πλατφόρμας LinkedIn και παραδεχόμενος ότι η φράση του προκάλεσε αναστάτωση ακόμη και εντός της τράπεζας. Όμως η ουσία της συζήτησης παραμένει. Πώς αντιλαμβάνονται οι μεγάλες επιχειρήσεις το ανθρώπινο δυναμικό σε μια περίοδο που οι αλγόριθμοι αποκτούν κεντρικό ρόλο;
Η τεχνητή νοημοσύνη αναμφίβολα αυξάνει την αποδοτικότητα. Επεξεργάζεται τεράστιους όγκους δεδομένων, περιορίζει σφάλματα, επιταχύνει διαδικασίες. Στον τραπεζικό κλάδο, συστήματα αξιολόγησης ρίσκου, ανίχνευσης απάτης και αυτοματοποιημένης εξυπηρέτησης μειώνουν κόστος και χρόνο. Ωστόσο, όταν η τεχνολογία παρουσιάζεται ως «ανώτερη» από τον εργαζόμενο, το ζήτημα παύει να είναι τεχνικό και γίνεται κοινωνικό. Η μαζική κατάργηση θέσεων δεν συνεπάγεται μόνο οικονομική απώλεια. Δημιουργεί αίσθημα ανασφάλειας, διαρρηγνύει τον κοινωνικό ιστό και εντείνει τις ανισότητες. Ιδίως σε ειδικότητες διοικητικής υποστήριξης, όπου η αυτοματοποίηση προχωρά ταχύτερα, η μετάβαση μπορεί να αφήσει πίσω της μια γενιά εργαζομένων χωρίς σαφή διέξοδο, εφόσον δεν υπάρξουν ουσιαστικά προγράμματα επανεκπαίδευσης.
Παράλληλα, η πλήρης εξάρτηση από αλγοριθμικά μοντέλα ενέχει κινδύνους. Οι μηχανές λειτουργούν βάσει δεδομένων του παρελθόντος. Δεν διαθέτουν ηθική κρίση ούτε κοινωνική ευαισθησία. Αν τα δεδομένα περιέχουν στρεβλώσεις, οι αποφάσεις που παράγονται μπορεί να αναπαράγουν διακρίσεις. Η ανθρώπινη κρίση, με την ικανότητα να σταθμίζει συνθήκες και να αντιλαμβάνεται αποχρώσεις, παραμένει αναντικατάστατη. Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα επικρατήσει. Ήδη ενσωματώνεται σε κάθε πτυχή της οικονομίας και της επιστήμης. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα λειτουργήσει συμπληρωματικά ή υποκαταστατικά. Στο πρώτο σενάριο, οι ψηφιακές εφαρμογές αναλαμβάνουν επαναλαμβανόμενες εργασίες, επιτρέποντας στους ανθρώπους να επικεντρωθούν σε δημιουργικές, στρατηγικές και διαπροσωπικές δραστηριότητες. Στο δεύτερο, η μείωση κόστους γίνεται αυτοσκοπός, με τίμημα την εργασιακή σταθερότητα.
Οι δηλώσεις του Βρετανού τραπεζίτη ανέδειξαν μια βαθύτερη ανησυχία. Μήπως η αξία του ανθρώπου αποτιμάται αποκλειστικά με όρους παραγωγικότητας. Αν η οικονομία οργανωθεί γύρω από αλγόριθμους χωρίς πρόνοια για κοινωνική συνοχή, το τίμημα θα είναι βαρύ. Η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει την ανθρώπινη ικανότητα. Δεν μπορεί όμως -και δεν πρέπει- να την υποκαταστήσει ως θεμέλιο της οικονομικής ζωής.
Εφημερίδα Απογευματινή
