Ρεπορτάζ: Δημήτρης Καλογεράκος
Η αγάπη του λαού για τη µητέρα του Θεού έχει δηµιουργήσει αµέτρητα και ιδιαίτερα Θεοτοκωνύµια. Πάνω από 1.200 ονόµατα εντοπίζουν οι ερευνητές της παράδοσής µας. Ετσι, κάθε ∆εκαπενταύγουστο (ιδιαιτέρως) η Ελλάδα βιώνει πανηγυρίζοντας το «Πάσχα του καλοκαιριού». Τη µετάστασή Της από τη Γη στον Ουρανό. Και είναι ξεχωριστή η χαρά, αυτή η χαρµολύπη, καθώς µέσα στο καλοκαίρι η Γιορτή της Παναγιάς «κάνει την πατρίδα µας να ευωδιάζει πνευµατικά», όπως έλεγε ο αγιογράφος Φώτης Κόντογλου. Η Παναγία είναι η µητέρα της Ορθοδοξίας. Από το πνευµατικό της µύρο ευωδιάζει όχι µονάχα η Εκκλησία µας, αλλά και ολόκληρη η ζωή µας». Γι’ αυτό και οι Ελληνες στην αγκαλιά Της ψάχνουν για καταφύγιο, συγχώρεση, παρηγοριά και δύναµη. Αναζητούν το θαύµα. Το µικρό και το µεγάλο. Σε εκείνη λένε τον πόνο τους, σε εκείνη τη χαρά τους. Για εκείνους είναι πάντοτε η Μαρία. Το κοντινότερο θεϊκό πρόσωπο στον άνθρωπο, ίσως επειδή υπήρξε µάνα και φέρει αυτό το αιώνιο σύµβολο ζωής και απροϋπόθετης αγάπης.
Ο τόπος µας είναι διάσπαρτος από ναούς, ξωκλήσια και µονές αφιερωµένα στη Χάρη της. Και στα καθ’ ηµάς παραµένουν σχεδόν αναρίθµητα τα ονόµατα, τα Θεοτοκωνύµια, όπως λέγονται, που της έχουµε προσδώσει ανά τους αιώνες. Εξού και το «Χιλιονοµατούσα».
Προς το παρόν, υπολογίζεται πως ξεπερνούν τα 1.200… Αλλα, εξ αυτών, έχουν ως σηµείο αναφοράς τον τόπο, όπως η Παναγία η Κανάλα στην Κύθνο, η Παναγία Σουµελά, η Παναγία η Λιµνιά στη Λίµνη Ευβοίας, η Παναγία η Αγιασώτισσα στην Αγιάσο, η Παναγία η Φοδελιώτισσα στο Φόδελε του Ηρακλείου Κρήτης και άλλες πολλές, σχεδόν σε κάθε νοµό ανά την επικράτεια.
Υπάρχουν, όµως, και άλλοι χαρακτηρισµοί που προσδιορίζουν το σηµείο όπου βρίσκεται χτισµένος ο ναός, όπως: Παναγία Σπηλιανή, που βρίσκεται στο Πυθαγόρειο Σάµου, αλλά και στη Νίσυρο, Παναγία Γκρεµιώτισσα που βρίσκεται στην Ιο, Παναγία Σαραντασκαλιώτισσα στον Μαραθόκαµπο Σάµου, Παναγία Θαλασσινή στην Ανδρο, που είναι χτισµένη σε βράχο µέσα στη θάλασσα, Παναγία η Κρεµαστή στην Ηλεία, όπου η Μονή κρέµεται από έναν βράχο, ή η Χρυσοπηγή στη Σίφνο, παλαιότερο µετόχι της Μονής Βρύσης, όπου αναφέρονται δεκάδες θαύµατα της Παναγιάς.
Σε πολλές περιπτώσεις το όνοµα προέρχεται από την τεχνοτροπία της εικόνας ή την αρχιτεκτονική του ναού (Εκατονταπυλιανή, Βρεφοκρατούσα, Τριχερούσα, Πλατυτέρα, Κρεµαστή, Θολοσκέπαστη). Επίσης και από τον µήνα που εορτάζεται (Βρεχούσα, Μεσοσπορίτισσα, Αυγουστιανή), αλλά και από τις θαυµατουργές της ιδιότητες (Γιάτρισσα, Ψυχοσώστρα, Παρηγορήτρα, Παυσολύπη). Πολλά έχουν προσδώσει υµνογράφοι και πατέρες (Γλυκασµός Αγγέλων, Θησαυρός Αδαπάνητος, Καθαρωτέρα Λαµπηδόνων Ηλιακών, Φυσίζωος, Καταφυγή, Κεχαριτωµένη). Αλλες ονοµασίες προσδιορίζουν την ηµεροµηνία εορτασµού. Π.χ., στη Σίφνο η Παναγιά η ∆εκαπεντούσα (γιορτάζει τον ∆εκαπενταύγουστο). Στη Σαντορίνη η Παναγιά η Τριτιανή (γιορτάζει την τρίτη µέρα του Πάσχα). Στη Σαµοθράκη η Παναγιά η Εικοσπενταρούσα (γιορτάζει τη Μεσοπεντηκοστή). Αλλες είναι (σχεδόν) κοινότοπες και ευρέως διαδεδοµένες (όπως το Μεγαλόχαρη και το Φανερωµένη).
Θρύλοι
Σε πολλές περιπτώσεις γύρω από το όνοµα υπάρχουν και ωραίες ιστορίες που συνοδεύουν τους ναούς της Παναγίας:
Παναγία η Πυροβοληθείσα.
Είναι η εικόνα που βρίσκεται στην αγιορείτικη Μονή Βατοπεδίου. Η παράδοση λέει ότι πυροβολήθηκε στο δεξί χέρι από Τούρκο στρατιώτη, κατά το 1822, ο οποίος παραφρόνησε και κρεµάστηκε σε παρακείµενη ελιά. Μάλιστα, ο Αγιος Μνάσων ο αρχαίος µαθητής έγραψε, µεταξύ άλλων: «Κακουργίας δαιµόνιον, απίστου χείρα οπλίσας, πάνσεπτον εικόνα πυροβολήσας, µετωνόµασε τού την πυροβοληθείσα».
Παναγιά η Φιδούσα.
Βρίσκεται στην Κεφαλονιά και είναι γνωστή όχι µόνο για τους πολυάριθµους πιστούς που την επισκέπτονται, αλλά και για τα διάσηµα πια φιδάκια της. Πρόκειται για φιδάκια µικρού µεγέθους, ακίνδυνα, που φέρουν στο κεφάλι τέσσερις µαύρες µικρές κουκκίδες σε σχήµα σταυρού! Εµφανίζονται από τις 6 έως τις 16 Αυγούστου στα βράχια πίσω από το καµπαναριό και βολτάρουν χωρίς να φοβούνται ανάµεσα στον κόσµο. Σύµφωνα µε τον θρύλο, κάποτε πειρατές απείλησαν τη µονή. Μετά τις προσευχές των µοναχών, φίδια κύκλωσαν το µοναστήρι, αποµακρύνοντας τον κίνδυνο… Αυτή ήταν η αρχή των θαυµάτων της Παναγίας Φιδούσας. Το θαύµα επαναλαµβάνεται από τότε κάθε χρόνο και είναι η εξήγηση που δίνει η λαϊκή παράδοση στην εµφάνιση των φιδιών. Θεωρείται µάλιστα κακό σηµάδι να µην εµφανιστούν τα φιδάκια κάποια χρονιά, κάτι που, σύµφωνα πάντα µε τον θρύλο, δεν συνέβη το 1940 και το 1953, τη χρονιά των καταστροφικών σεισµών για την Κεφαλονιά. Η λαϊκή µουσική παράδοση της Κεφαλονιάς έχει µάλιστα ένα πασίγνωστο δίστιχο για την Παναγία Φιδούσα: «Τα φίδια από το Μαρκόπουλο καλώνω να µε φάνε, µα κείνα είναι της Παναγιάς και µε χαϊδολογάνε».
Παναγία η Κουφή.
Το οικείο ξωκλήσι υπάρχει στη Σαµοθράκη, πέριξ της Χώρας, µέσα στο δάσος. Λέγεται ότι θεραπεύει όσους έχουν προβλήµατα ακοής, οι οποίοι πήγαιναν µε ένα κεραµίδι, πάνω στο οποίο κοιµούνταν το βράδυ από την πλευρά του αυτιού που είχε πρόβληµα. Την εποµένη επέστρεφαν το κεραµίδι εκεί απ’ όπου το είχαν αρχικώς πάρει (από το ξωκλήσι ή το σπίτι τους) και ανέµεναν το θαύµα.
Παναγιά η Θαλασσοµαχούσα.
Βρίσκεται στη Μονή Στροφάδων Ζακύνθου και σύµφωνα µε την παράδοση στα χρόνια της εικονοµαχίας πιστοί χριστιανοί της Κωνσταντινούπολης την έριξαν στη θάλασσα για να τη σώσουν από τη µανία των εικονοµάχων. Η θαυµατουργή εικόνα στάθηκε όρθια και ξεκίνησε το ταξίδι της καταλήγοντας στη Μονή Στροφάδων στην Ζάκυνθο, όπου τοποθετήθηκε στο καθολικό του ναού.
Ονοµάστηκε θαλασσοµαχούσα διότι πάλεψε µε τα κύµατα και έφθασε στο µοναστήρι χωρίς να καταστραφεί. Σε κάθε θαλασσοταραχή οι µοναχοί έπαιρναν το ακοίµητο καντήλι της Παναγίας και έριχναν το λάδι του στην αγριεµένη θάλασσα, η οποία γαλήνευε αµέσως.
Παναγία η Αρκουδιώτισσα.
Στο Ακρωτήρι Χανίων, δύο χιλιόµετρα βόρεια της Μονής Γουβερνέτου, µέσα στο φαράγγι Αυλάκι υπάρχει ένα σπήλαιο που συνδέει την εν λόγω µονή µε τη Μονή Καθολικού. Το λένε Αρκουδόσπηλιο, Σπηλιά της Αρκούδας ή Σπηλιά της Παναγίας της Αρκουδιώτισσας, γιατί κοντά στην είσοδό του βρίσκεται ένας γκρίζος σταλαγµίτης που µοιάζει να έχει πάρει τη µορφή αρκούδας.
Σύµφωνα µε τον τοπικό µύθο, η Παναγία πέτρωσε την αρκούδα που έπινε το νερό των µοναχών που βρίσκονταν µέσα σε αυτό κι εκείνη την εποχή ήταν σχεδόν δυσεύρετο. Μέσα στη σπηλιά, το παρεκκλήσι είναι αφιερωµένο στην Παναγία την Αρκουδιώτισσα, την οποία γιορτάζουν στις 2 Φεβρουαρίου. Ανήµερα της γιορτής της κάθε χρόνο συρρέουν πολλοί πιστοί, αρκετοί εκ των οποίων διανυκτερεύουν στη σπηλιά.
Μία άλλη εκδοχή θέλει το όνοµα να έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα, αφού η σπηλιά ήταν ιερό αφιερωµένο στη θεά Αρτεµη, η οποία είχε µεταµορφωθεί σε αρκούδα.
Παναγία η Τριχερούσα.
Είναι εικόνα που φυλάσσεται στην αγιορείτικη Ιερά Μονή Χιλανδαρίου και παρουσιάζει την Παναγία ως βρεφοκρατούσα, αλλά µε ένα επιπλέον χέρι κάτω αριστερά. Είναι το χέρι του Ιωάννη του ∆αµασκηνού που έκοψαν οι εικονοµάχοι, κατά τον 7ο αιώνα. Λέγεται ότι εκείνος της αφιέρωσε την εικόνα, καθώς την εποµένη είχε ξυπνήσει µε το χέρι στη θέση του, παρακαλώντας όλο το βράδυ τη Μαρία να τον συντρέξει.
Ο Ιωάννης αποφάσισε έπειτα από αυτό να φορέσει το µοναχικό σχήµα και µε την εικόνα υπό µάλης βρέθηκε στη Λαύρα του Αγίου Σάββα του Ηγιασµένου στην Παλαιστίνη. Από εκεί την έλαβε ο Αγιος Σάββας ο Χιλανδαρινός, τον 12ο αιώνα, και τη µετέφερε στην οµώνυµη µονή.
Μια εκδοχή της παράδοσης θέλει τον Ιωάννη ∆αµασκηνό να έχει ζητήσει η εικόνα, µετά τον θάνατό του, να δοθεί στον πρώτο επίσκοπο ονόµατι Σάββα που θα επισκεπτόταν τη µονή. Εναν αιώνα µετά, η εικόνα µεταφέρθηκε στην Ιερά Μονή Στουντενίτσης στη Σερβία, από όπου φυγαδεύθηκε τον 15ο αιώνα πάνω σε έναν γάιδαρο, τον οποίο η παράδοση θέλει να οδήγησε η Μαρία στην Ιερά Μονή Χιλανδαρίου, στο Περιβόλι της Παναγιάς.
Παναγία του Χάρου.
Ενα εξωµονάστηρο στους Λειψούς, που χτίστηκε από µοναχούς της Ιεράς Μονής Πάτµου το 1600, πήρε το όνοµά του από την τεχνοτροπία της εικόνας, η οποία παρουσιάζει την Παναγία να κρατά στην αγκαλιά της όχι το Θείο Βρέφος, αλλά τον εσταυρωµένο Χριστό. Με την εικόνα συνδέεται και το θαύµα των κρίνων, που ξεραίνονται και ανθίζουν ξανά κάθε 23 Αυγούστου, στα εννιάµερα της Παναγίας, από το 1943, οπότε και τα άφησε µια νεαρή γυναίκα.
Μερικά ακόµη. Στην Αµφίκλεια έχουµε την Παναγία τη Γαυριώτισσα (από το δέντρο γαύρος, που συναντάται ιδιαίτερα στην περιοχή). Στις Σέρρες την Παναγία την Αρµενοκρατούσα (επειδή προστατεύει τις λεχώνες από το «αρµένισµα», τον επιλόχειο πυρετό). Στη Ρόδο την Παναγία τη Γαλατούσα (επειδή εικονίζεται να θηλάζει το Θείο Βρέφος και είναι αφιερωµένη στις γυναίκες που δεν κατεβάζουν γάλα για τα µωρά τους). Στην Ιθάκη την Παναγία την Καθαριώτισσα («κάθαρα» στην τοπική διάλεκτο σηµαίνει «ξερόκλαδα», που καίγονται για να καθαρίσει ο τόπος).
Στην Κωνσταντινούπολη
Επίσης και έξω από την Ελλάδα µας υπάρχουν Παναγίες µε ιδιαίτερα ονόµατα. Στην Κωνσταντινούπολη βρίσκονται η Παναγία των Βλαχερνών, η Παµµακάριστος, η Μπαλουκλιώτισσα, η Κυριώτισσα, η Καµαριώτισσα, η Κουφατιανή Γαλατά, η Περίβλεπτος στα Ψωµαθειά, η Μουχλιώτισσα, των Ουρανών Σαλµατοµβρουκίου, η Χαντσεργιώτισσα, της Σούδας, του Βεφά-Σωφρακίου, η Παραµυθιώτισσα (Παραµυθία, Παρηγορίτισσα, Θεραπεία), η Κουµαριώτισσα Νεοχωρίου και η Κοίµηση ∆ιπλοκιονίου.
Στην Κύπρο
Στη µαρτυρική µας Μεγαλόνησο την Κύπρο επίσης βρίσκεται η Παναγία η Κυρά, στα Λειβάδια Καρπασίας, που έχει καταστραφεί από τους Τούρκους εισβολείς, όπως και πολλά ακόµη προσκυνήµατα στα κατεχόµενα εδάφη της.
Σηµαντικό προσκύνηµα είναι η Παναγία η Ασπροφορούσα, όπως και η Γλυκιώτισσα, και τα δύο κοντά στην Κερύνεια, η Παναγία η Κυκκώτισσα, στο κατεχόµενο χωριό Μηλιά Αµµοχώστου, η Βορινή, η Βοναριώτισσα, η Παναγία η ∆ιπλή στη Λευκωσία, και στην Πάφο η Χρυσορρογιάτισσα, η Λιµενιώτισσα και πολλά άλλα ονόµατα που επιβεβαιώνουν την αγάπη και την πίστη των απανταχού Ελλήνων στην Παναγία.
Εφημερίδα Απογευματινή
