Σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης πραγματοποιήθηκε στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών η πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου, η οποία έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 103 ετών, αφήνοντας πίσω της μια διαδρομή που συνδέθηκε με σημαντικές πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις της σύγχρονης Ελλάδας.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου άφησε την τελευταία της πνοή την Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου, στο σπίτι του γιου της Γιώργου Παπανδρέου στο Φάληρο, όπου διέμενε τα τελευταία χρόνια. Τις τελευταίες ημέρες η κατάσταση της υγείας της είχε επιβαρυνθεί, ενώ κοντά της βρέθηκαν τα τέσσερα παιδιά της και τα εγγόνια της.
Η οικογένειά της, αποχαιρετώντας την, έκανε λόγο για μια «μαχήτρια ως το τέλος», η οποία έζησε με γενναιοδωρία, αξιοπρέπεια και πίστη στον άνθρωπο, στη δικαιοσύνη, στην ειρήνη και στην ισότητα των γυναικών.
«Για εμάς, τα παιδιά, τα εγγόνια, τη δισεγγονή της, πάνω απ’ όλα, θα είναι πάντα η Μαργαρίτα μας: η μεγάλη, ζεστή αγκαλιά που μας ένωνε και μας έδινε απέραντη αγάπη και δύναμη», ανέφερε η οικογένεια.
Τα συλλυπητήρια από την Ελλάδα και το εξωτερικό
Μετά την είδηση του θανάτου της, ο Γιώργος Παπανδρέου δέχθηκε πλήθος συλλυπητηρίων και προσωπικών επικοινωνιών από πολιτικούς, θεσμικούς παράγοντες και αξιωματούχους στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Σύμφωνα με το γραφείο Τύπου του πρώην πρωθυπουργού, συλλυπητήρια απέστειλαν, μεταξύ άλλων, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας, ο Πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης, ο πρωθυπουργός της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεθ, καθώς και ανώτατοι αξιωματούχοι του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Μηνύματα και προσωπικές επικοινωνίες έστειλαν επίσης ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, ο Αλέξης Τσίπρας, ο Αντώνης Σαμαράς, ο Νίκος Δένδιας, η Λίνα Μενδώνη, η Ντόρα Μπακογιάννη, ο Κώστας Μπακογιάννης, η Κατερίνα Σακελλαροπούλου και ο Χάρης Δούκας, καθώς και νυν και πρώην υπουργοί, βουλευτές και στελέχη του ΠΑΣΟΚ.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στα μηνύματα που έφτασαν από γυναίκες στην Κύπρο, την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή, οι οποίες αναγνώρισαν τη συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου στους αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών, την ειρήνη και τη δημοκρατία.
Η απουσία του Νίκου Ανδρουλάκη
Από την πολιτική κηδεία απουσίασε ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Νίκος Ανδρουλάκης, ο οποίος, σύμφωνα με συνεργάτες του, βρισκόταν εκτός Αθηνών για προσωπικούς λόγους.
Ο κ. Ανδρουλάκης είχε επικοινωνήσει την Παρασκευή με τον Γιώργο Παπανδρέου, προκειμένου να του εκφράσει τα συλλυπητήριά του για την απώλεια της μητέρας του.
«Αγάπησε την Ελλάδα και πάλεψε γι’ αυτήν» – Ο επικήδειος του Γιώργου Παπανδρέου
Ιδιαίτερα συγκινητικός ήταν ο επικήδειος λόγος του Γιώργου Παπανδρέου, ο οποίος μίλησε εκ μέρους της οικογένειας και αναφέρθηκε στη σχέση της μητέρας του με την Ελλάδα και τις Ελληνίδες.
«Εκ μέρους της οικογένειάς μας σας ευχαριστώ θερμά για την παρουσία σας. Η μάνα μας, η Μαργαρίτα, δεν γεννήθηκε Ελληνίδα, έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, πάλεψε, υπηρέτησε, αγωνίστηκε γι’ αυτήν», ανέφερε.
Ο Γιώργος Παπανδρέου τόνισε ιδιαίτερα τον δεσμό της μητέρας του με τις Ελληνίδες, σημειώνοντας ότι και εκείνες την «υιοθέτησαν», την αγκάλιασαν και στάθηκαν δίπλα της στους αγώνες για την αξιοπρέπεια, την ισότητα και την ειρήνη.
Αναφερόμενος στην παρουσία του κόσμου στην κηδεία, είπε πως, αν η μητέρα του μπορούσε να παρακολουθεί, θα το έκανε «με ένα χαμόγελο», συγκινημένη από τη συμπαράσταση και τα θερμά λόγια σεβασμού και εκτίμησης.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στα μηνύματα που έφτασαν από γυναίκες άλλων χωρών.
«Μηνύματα από συμπατριώτες αλλά και από όλη τη Γη, από γυναίκες της Κύπρου, της Τουρκίας, της Μέσης Ανατολής που έδωσαν αγώνα για την ειρήνη», είπε χαρακτηριστικά.
Άννα Διαμαντοπούλου: «Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά»
Στη συνέχεια, η Άννα Διαμαντοπούλου αναφέρθηκε στη συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου στον αγώνα για την ισότητα των γυναικών.
«Ο αγώνας για την ισότητα θα συνεχιστεί. Είναι μία υπόσχεση. Αποχαιρετούμε τη Μαργαρίτα της μεγάλης αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδος. Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά. Καλό ταξίδι, θα συνεχίσουμε τους αγώνες», είπε στον επικήδειό της.
Σε άλλη δήλωσή της, η Άννα Διαμαντοπούλου σημείωσε ότι η Μαργαρίτα Παπανδρέου «άφησε το αποτύπωμά της στη μεγαλύτερη αλλαγή από ιδρύσεως του ελληνικού κράτους για τις γυναίκες», αλλά και στο διεθνές φεμινιστικό και ειρηνευτικό κίνημα.
Στη συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου αναφέρθηκε και η βουλευτής του ΠΑΣΟΚ Μιλένα Αποστολάκη, υπογραμμίζοντας ότι δεν περιορίστηκε στον ρόλο της συζύγου ενός πολιτικού ηγέτη.
«Αποχαιρετούμε μια γυναίκα που δεν αρκέστηκε να είναι η σκιά του σπουδαίου συζύγου της, αλλά έκανε πολλά για τις Ελληνίδες. Παρότι την έλεγαν “ξένη”, αγωνίστηκε για τις μητέρες και τις γιαγιάδες μας, για όλες τις γυναίκες του τόπου και τους έδωσε φωνή και ελευθερία», δήλωσε.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόις στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Εκεί γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου, με τον οποίο παντρεύτηκε το 1951. Μαζί απέκτησαν τέσσερα παιδιά, τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο.
Η κοινή τους πορεία εξελίχθηκε σε μια περίοδο έντονων πολιτικών και κοινωνικών ανακατατάξεων στην Ελλάδα και διεθνώς. Ο γάμος τους διήρκεσε έως το 1989, όταν και χώρισαν.
Το όνομα της Μαργαρίτας Παπανδρέου συνδέθηκε για δεκαετίες με εκείνο του Ανδρέα Παπανδρέου, ιδιαίτερα μετά την πολιτική του άνοδο και την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ.
Η ίδια, ωστόσο, ανέπτυξε παράλληλα δική της δημόσια και κοινωνική δράση. Ως συγγραφέας και ακτιβίστρια συμμετείχε ενεργά στη συζήτηση για τη θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία και συνδέθηκε με το γυναικείο κίνημα.
Οι παρεμβάσεις της επικεντρώθηκαν στα δικαιώματα των γυναικών, την κοινωνική ισότητα, την ειρήνη και τη δημοκρατία, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική κοινωνία γνώριζε βαθιές αλλαγές.
Η παρουσία της στη δημόσια ζωή ξεπέρασε έτσι τα όρια του οικογενειακού της ρόλου και συνδέθηκε με ευρύτερες κοινωνικές διεκδικήσεις, ενώ η συγγραφική της δραστηριότητα αποτέλεσε ακόμη μία πτυχή της προσωπικής της διαδρομής.
Με μια ζωή που διήρκεσε περισσότερο από έναν αιώνα, η Μαργαρίτα Παπανδρέου υπήρξε μάρτυρας αλλά και ενεργό πρόσωπο σημαντικών κοινωνικών και πολιτικών μεταβολών που σημάδεψαν την Ελλάδα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η πορεία της διασταυρώθηκε με την πολιτική ιστορία της χώρας, χωρίς να περιοριστεί σε αυτήν. Η δράση της στο γυναικείο κίνημα, οι παρεμβάσεις της για την ισότητα και την ειρήνη, η συγγραφική της παρουσία και η οικογενειακή της διαδρομή συνέθεσαν ένα πολυσχιδές προσωπικό και δημόσιο αποτύπωμα.
Στις 18 Σεπτεμβρίου 2026, σε ηλικία 103 ετών, έκλεισε ο κύκλος της ζωής της. Δύο ημέρες αργότερα, στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, συγγενείς, φίλοι, πολιτικοί και άνθρωποι που συνδέθηκαν μαζί της την αποχαιρέτησαν, με τον Γιώργο Παπανδρέου να συνοψίζει τη σχέση της με τη χώρα που επέλεξε να γίνει πατρίδα της:
«Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, πάλεψε, υπηρέτησε, αγωνίστηκε γι’ αυτήν».
