Χάρτες, μερικοί μαρκαδόροι, χειροποίητα σύμβολα και πολλή δουλειά πριν ανάψουν τα φώτα του στούντιο. Σήμερα, που δορυφορικές εικόνες και ψηφιακά μοντέλα φτάνουν μέσα σε δευτερόλεπτα στις οθόνες, μοιάζει δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι πριν από μισό αιώνα η τηλεοπτική πρόγνωση του καιρού στην Ελλάδα σχεδιαζόταν κυριολεκτικά στο χέρι.
Η ιστορία αυτή άρχισε την Παρασκευή 21 Νοεμβρίου 1975, όταν ο Νίκος Καντερές παρουσίασε στην τότε ΥΕΝΕΔ το πρώτο τηλεοπτικό δελτίο καιρού. Μισό αιώνα αργότερα, οι χάρτες που συνδέθηκαν με τα πρώτα χρόνια της τηλεοπτικής μετεωρολογίας αποτελούν πλέον κομμάτι της ιστορίας της ελληνικής τηλεόρασης. Για τον ίδιο, όμως, δεν είναι απλώς αντικείμενα του παρελθόντος. Είναι τα εργαλεία μιας εποχής κατά την οποία η πρόγνωση έπρεπε να στηθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου στο χέρι.
«Αυτοί οι χάρτες είναι ιστορικοί, γιατί ήταν από τους πρώτους χάρτες με τους οποίους παρουσιάζαμε τα δελτία καιρού και έχουν μια διάρκεια ζωής 50 χρόνων», λέει στην «Κυριακάτικη Απογευματινή» ο μετεωρολόγος και πρώην διευθυντής Προγνώσεων της Εθνικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας (ΕΜΥ), Νίκος Καντερές, ξετυλίγοντας το νήμα από το 1975.
Φτιάχνονταν στο χέρι
Στην αρχή, οι μετεωρολογικοί χάρτες της Ευρώπης και της Ελλάδας αποτυπώνονταν σε χαρτί. Στη συνέχεια κατασκευάστηκαν μεγάλοι και ιδιαίτερα λεπτομερείς χάρτες από πλέξιγκλας, πάνω στους οποίους άρχιζε καθημερινά η προετοιμασία του δελτίου. Με πράσινους, μπλε, κόκκινους και μαύρους μαρκαδόρους αποτυπωνόταν η μετεωρολογική κατάσταση, που λίγη ώρα αργότερα θα έβλεπαν οι τηλεθεατές.
«Βάζαμε τις ισοβαρείς, τα ψυχρά μέτωπα με μπλε, τα θερμά μέτωπα με κόκκινο, την κίνηση των μετώπων, το υψηλό με “Υ”, το χαμηλό με “Χ”», θυμάται ο κ. Καντερές.
Και όλα αυτά γίνονταν πριν από την έναρξη της εκπομπής. Οι χάρτες δεν ήταν έτοιμοι από την προηγουμένη ούτε συμπληρώνονταν την ώρα της παρουσίασης. Οι μετεωρολόγοι πήγαιναν νωρίτερα στο στούντιο, μελετούσαν τα δεδομένα και κατασκεύαζαν την εικόνα που λίγο αργότερα θα παρουσίαζαν μπροστά στην κάμερα.
Από τον χάρτη της Ευρώπης, όπου παρουσιαζόταν η γενικότερη κυκλοφορία της ατμόσφαιρας, η πρόγνωση περνούσε στην Ελλάδα. Εκεί η διαδικασία γινόταν ακόμη πιο παραστατική. Τα σύννεφα και τα σύμβολα του καιρού ήταν φτιαγμένα από χαρτόνι και στερεώνονταν στον χάρτη.
«Τα είχαμε με σελοτέιπ και τα κολλούσαμε πίσω», περιγράφει.
Με διαφορετικά χρώματα σημειώνονταν επίσης οι άνεμοι, τα Μποφόρ και οι θερμοκρασίες. Με αυτόν τον τρόπο, ο τηλεθεατής δεν άκουγε απλώς την πρόγνωση, αλλά είχε μπροστά του μια ολοκληρωμένη εικόνα του καιρού σε όλη τη χώρα.
«Βλέποντας τους χάρτες, οι τηλεθεατές σχημάτιζαν μια εικόνα προς τα πού πάει ο καιρός. Έβλεπαν ένα σύστημα στην Ιταλία και καταλάβαιναν ότι αύριο ή μεθαύριο θα μπορούσε να επηρεάσει τη Δυτική Ελλάδα. Δηλαδή είχαμε επικοινωνία», υπογραμμίζει.
Ο χάρτης λειτουργούσε, επομένως, και εκπαιδευτικά. Ο τηλεθεατής μπορούσε να παρακολουθήσει τη διαδρομή ενός βαρομετρικού συστήματος και να αντιληφθεί τι βρισκόταν πίσω από μια αλλαγή του καιρού.
Η παρουσίαση ακολουθούσε συγκεκριμένη διαδρομή. Πρώτα ερχόταν η μεγάλη εικόνα της Ευρώπης και τα βαρομετρικά συστήματα. Ακολουθούσε ο χάρτης της Ελλάδας και στο τέλος η πρόγνωση γινόταν ακόμη πιο τοπική, περνώντας στην Αττική.
Στα πρώτα δελτία χρησιμοποιήθηκε μάλιστα μια ειδική περιστρεφόμενη κατασκευή, στις διαφορετικές πλευρές της οποίας είχαν τοποθετηθεί οι χάρτες της Ευρώπης, της Ελλάδας και της Αττικής. Με κάθε περιστροφή περνούσαν στο επόμενο στάδιο της πρόγνωσης, από τη γενική εικόνα της Ευρώπης μέχρι τον καιρό της πρωτεύουσας. Όμως το δελτίο δεν περιοριζόταν εκεί.
Συμβολικά τοπόσημα
Μέσω του τελεσινέ, ενός βασικού τότε κομματιού της τηλεοπτικής τεχνολογίας, στο φόντο εμφανίζονταν εικόνες χαρακτηριστικών σημείων από διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας. Η Ακρόπολη «μετέφερε» τον τηλεθεατή στην Αθήνα, ο Λευκός Πύργος στη Θεσσαλονίκη, ενώ ακολουθούσαν αντίστοιχες εικόνες από τη Λάρισα και άλλες πόλεις.
Στη συνέχεια παρουσιαζόταν πίνακας με τις θερμοκρασίες περίπου δέκα πόλεων. Ο κάθε τηλεθεατής περίμενε να ακούσει και να δει τι καιρό θα έκανε στη δική του περιοχή, γι’ αυτό και η αναφορά στις πόλεις αποτελούσε ένα ιδιαίτερα σημαντικό κομμάτι του δελτίου.
Στα δελτία υπήρχε χώρος ακόμη και για κλιματολογικά και στατιστικά στοιχεία. Οι τηλεθεατές μπορούσαν να μάθουν ποια ήταν τα χαρακτηριστικά, για παράδειγμα, του Οκτωβρίου στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη ή πώς είχε κινηθεί μετεωρολογικά ο μήνας που μόλις είχε ολοκληρωθεί. Με τον τρόπο αυτόν, το δελτίο επιχειρούσε να δώσει κάτι περισσότερο από την πρόγνωση της επόμενης ημέρας.
Από το στούντιο στο ελικόπτερο
Η ενημέρωση δεν σταματούσε πάντα μέσα στο στούντιο. Ο κ. Καντερές θυμάται και γυρίσματα που πραγματοποιούνταν εκτός τηλεοπτικού πλατό, ακόμη και με ελικόπτερο, αλλά και ειδικά θέματα μέσα από τα οποία επιχειρούσαν να εξηγήσουν στο κοινό βασικές μετεωρολογικές έννοιες.
Τι είναι ένα υψηλό βαρομετρικό; Τι είναι ένα χαμηλό; Πώς κινείται ένα σύστημα και με ποιον τρόπο μπορεί να αλλάξει τον καιρό μιας περιοχής; Η προσπάθεια ήταν ο τηλεθεατής να μην πληροφορείται μόνο το τελικό αποτέλεσμα της πρόγνωσης, αλλά να μπορεί να κατανοήσει, όσο ήταν δυνατόν, και όσα συνέβαιναν στην ατμόσφαιρα.
Πίσω από όλα αυτά βρισκόταν μια διαφορετική φιλοσοφία παρουσίασης: η πρόγνωση δεν είχε μόνο στόχο να πληροφορήσει τον τηλεθεατή αν θα βρέξει ή αν θα φυσήξει, αλλά και να του εξηγήσει τους μηχανισμούς που βρίσκονται πίσω από την εξέλιξη του καιρού.
Πενήντα χρόνια μετά, οι παλιοί χάρτες παραμένουν ένα χειροπιαστό κομμάτι αυτής της εποχής. Μια εποχή χωρίς ψηφιακές οθόνες και εντυπωσιακά γραφικά, όταν πίσω από λίγα λεπτά τηλεοπτικής πρόγνωσης κρύβονταν ώρες προετοιμασίας, μαρκαδόροι, χαρτόνια, σελοτέιπ και χάρτες που έπρεπε κάθε ημέρα να «ζωντανέψουν» από την αρχή.
Εφημερίδα «Κυριακάτικη Απογευματινή»
