Η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να προσαρμόσει το θεσμικό της οπλοστάσιο απέναντι στις νέες μορφές υβριδικών απειλών, σύμφωνα με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, ο οποίος, με εκτενές άρθρο του στο Politico, υποστηρίζει ότι η εργαλειοποίηση της μετανάστευσης από κράτη και άλλους δρώντες έχει εξελιχθεί σε σοβαρή πρόκληση για την ασφάλεια και τη συνοχή της Ευρώπης.
Η παρέμβασή του δημοσιεύεται λίγο πριν από την έκτακτη τηλεδιάσκεψη των Ευρωπαίων υπουργών και εστιάζει στην ανάγκη δημιουργίας ενός ειδικού ευρωπαϊκού πλαισίου για τη διαχείριση ακραίων μεταναστευτικών κρίσεων, όπως εκείνες που αντιμετώπισε η Ελλάδα στον Έβρο το 2020, οι χώρες της Βαλτικής στα σύνορα με τη Λευκορωσία το 2021 και, πιο πρόσφατα, η Ισπανία στη Θέουτα.
Η μετανάστευση ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης
Ο πρωθυπουργός επισημαίνει ότι το περιβάλλον ασφαλείας της Ευρώπης έχει αλλάξει ριζικά. Πέρα από τις στρατιωτικές απειλές και τις κυβερνοεπιθέσεις, η Ένωση βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια πιο σύνθετη μορφή πίεσης, όπου οι μεταναστευτικές ροές χρησιμοποιούνται σκόπιμα ως μέσο άσκησης γεωπολιτικού εκβιασμού.
Όπως υπογραμμίζει, σε αρκετές περιπτώσεις δεν πρόκειται για φυσική αύξηση των αφίξεων, αλλά για αιφνίδιες, οργανωμένες και μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, οι οποίες υπερβαίνουν τις δυνατότητες διαχείρισης των κρατών-μελών και δοκιμάζουν συνολικά την ανθεκτικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Παρότι αναγνωρίζει ότι δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως τα αίτια των πρόσφατων εξελίξεων στη Θέουτα, σημειώνει ότι αντίστοιχα φαινόμενα έχουν ήδη καταγραφεί στα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης και αποτελούν πλέον επαναλαμβανόμενο μοτίβο.
Θετική η πρόοδος με το Σύμφωνο Μετανάστευσης, αλλά όχι επαρκής
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναγνωρίζει ότι η ΕΕ έχει κάνει σημαντικά βήματα μέσω του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, θεσπίζοντας διαδικασίες διαχείρισης κρίσεων, μηχανισμούς αλληλεγγύης και μεγαλύτερη ευελιξία μεταξύ των κρατών-μελών.
Ωστόσο, υποστηρίζει ότι το ισχύον πλαίσιο έχει σχεδιαστεί για διαχειρίσιμες μεταναστευτικές πιέσεις και όχι για περιπτώσεις όπου οι μεταναστευτικές ροές αποτελούν οργανωμένο εργαλείο άσκησης πίεσης από τρίτες χώρες ή εγκληματικά δίκτυα.
Κατά την εκτίμησή του, τα υφιστάμενα εργαλεία δεν επαρκούν όταν η μετανάστευση μετατρέπεται σε υβριδική απειλή, με στόχο την αποσταθεροποίηση των εξωτερικών συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Πρόταση για ευρωπαϊκό μηχανισμό έκτακτης ανάγκης
Στο επίκεντρο του άρθρου βρίσκεται η πρόταση για τη δημιουργία ενός ειδικού ευρωπαϊκού μηχανισμού που θα ενεργοποιείται σε περιπτώσεις μαζικής και εργαλειοποιημένης μεταναστευτικής πίεσης.
Ο μηχανισμός αυτός, όπως εξηγεί ο πρωθυπουργός, θα πρέπει να βασίζεται σε σαφή και αντικειμενικά κριτήρια, τα οποία θα συνδυάζουν:
- ποσοτικά στοιχεία, όπως ο αριθμός και η ταχύτητα των αφίξεων σε σχέση με τις δυνατότητες κάθε χώρας,
- ποιοτικούς δείκτες, όπως ενδείξεις συντονισμού, κρατικής εμπλοκής ή δράσης οργανωμένων κυκλωμάτων διακίνησης μεταναστών.
Με την ενεργοποίησή του, θα δίνεται η δυνατότητα εφαρμογής προσωρινών και αναλογικών μέτρων, πάντοτε υπό αυστηρό ευρωπαϊκό έλεγχο.
Ταχύτερες διαδικασίες και προσωρινή αναστολή αιτήσεων ασύλου
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης θεωρεί ότι οι ταχύρρυθμες διαδικασίες ασύλου πρέπει να παραμείνουν βασικό εργαλείο της ευρωπαϊκής πολιτικής, ιδιαίτερα για πολίτες χωρών με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας.
Παράλληλα, προτείνει ότι σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν ένα κράτος-μέλος δέχεται δυσανάλογη και μαζική πίεση, θα πρέπει να μπορεί, στο πλαίσιο ειδικού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης της ΕΕ, να αναστέλλει προσωρινά την υποβολή νέων αιτήσεων ασύλου, προχωρώντας ταυτόχρονα σε ταχείες επιστροφές όσων δεν πληρούν τις προϋποθέσεις παραμονής.
Ο ίδιος διευκρινίζει ότι μια τέτοια δυνατότητα θα πρέπει να εφαρμόζεται αποκλειστικά σε εξαιρετικές περιστάσεις και πάντοτε με πλήρη σεβασμό στις νομικές υποχρεώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σεβασμός στο ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο
Στο άρθρο του ο πρωθυπουργός τονίζει ότι οι προτάσεις αυτές δεν συνιστούν εγκατάλειψη των ευρωπαϊκών αξιών, αλλά αναγκαία προσαρμογή στις σύγχρονες γεωπολιτικές προκλήσεις.
Υπογραμμίζει ότι κάθε έκτακτο μέτρο πρέπει να έχει αυστηρά προσωρινό χαρακτήρα, να είναι αναλογικό και να συνοδεύεται από ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις, με πλήρη σεβασμό:
- του Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
- του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ,
- της αρχής της μη επαναπροώθησης,
- καθώς και των διεθνών υποχρεώσεων των κρατών-μελών.
Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και κοινή ευθύνη
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει και στην ανάγκη ουσιαστικής ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, υποστηρίζοντας ότι κανένα κράτος πρώτης γραμμής δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνο του μια τέτοια κρίση.
Προτείνει η ενεργοποίηση του νέου μηχανισμού να συνοδεύεται αυτόματα από:
- ενίσχυση των επιχειρησιακών δυνατοτήτων μέσω των ευρωπαϊκών οργανισμών,
- συντονισμένες επιχειρήσεις επιστροφών,
- οικονομική και τεχνική στήριξη προς το κράτος που δέχεται την πίεση.
«Η Ευρώπη πρέπει να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα»
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης προειδοποιεί ότι χωρίς ένα νέο θεσμικό πλαίσιο οι χώρες πρώτης γραμμής θα συνεχίσουν να βρίσκονται εκτεθειμένες, ενώ θα ενισχύονται τα κίνητρα τρίτων χωρών να χρησιμοποιούν τη μετανάστευση ως μέσο γεωπολιτικής πίεσης.
Παράλληλα, εκτιμά ότι η αδυναμία αποτελεσματικής διαχείρισης τέτοιων κρίσεων θα εντείνει τις εσωτερικές διαιρέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και θα υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Καταλήγοντας, ο πρωθυπουργός υποστηρίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να αποκτήσει τα αναγκαία νομικά και επιχειρησιακά εργαλεία ώστε να προστατεύει αποτελεσματικά τα εξωτερικά της σύνορα, να αποτρέπει την εργαλειοποίηση της μετανάστευσης και να αντιμετωπίζει τις νέες προκλήσεις με αποφασιστικότητα, νομιμότητα και συλλογική ευρωπαϊκή δράση.
