Όσες γενιές τελειόφοιτων λυκείου τις δεκαετίες του ’80 και του ’90 (και όχι μόνο) έδιναν Έκθεση στο πλαίσιο των Πανελλαδικών Εξετάσεων, σίγουρα θα έχουν ακόμα στη μνήμη τους ένα συγκεκριμένο μοτίβο. Υπήρχε στα θέματα παρελθόντων ετών, στα λεγόμενα θέματα SOS που διαβάζαμε, στα θέματα έκθεσης που γράφαμε κάθε τόσο ως μαθητές στο σχολείο και στο φροντιστήριο. Ήταν το μοτίβο του γενικευμένου πεσιμισμού: η παγκοσμιοποίηση διαλύει τα πάντα, η τηλεόραση αποξενώνει τους ανθρώπους, οι τσιμεντουπόλεις μάς πνίγουν, η αστυφιλία ερημώνει την ύπαιθρο, ο σύγχρονος εργαζόμενος είναι ένα ρομπότ, οι πόλεμοι έχουν αποκτηνώσει τον άνθρωπο, η βαρβαρότητα κυριαρχεί.
Εμείς λίγο έως πολύ καλούμασταν να εξηγήσουμε και να ερμηνεύσουμε τα φαινόμενα αυτά και να προτείνουμε κάποιες λύσεις. «Επισημαίνεται από ορισμένους ο κίνδυνος απώλειας της εθνικής ταυτότητας των ευρωπαϊκών λαών», έγραφε το θέμα της έκθεσης στις Πανελλαδικές του 1990. «Το αθλητικό ιδεώδες είναι παγκόσμια αποδεκτό, παρατηρούνται όμως και φαινόμενα εκφυλισμού του», ξεκινούσε το θέμα του 1991. «Στη σημερινή εποχή του τεχνολογικού θριάμβου το άτομο κινδυνεύει να χάσει την ανθρωπιά του» (1993).
Χρειάζεται μια σοβαρή και εμπεριστατωμένη ανάλυση για να αντιληφθούμε τις ρίζες του φαινομένου αυτού και για να το αποτυπώσουμε στις σωστές του διαστάσεις. Ωστόσο, ξαφνικά, οι θύμησες από τις Πανελλαδικές Εξετάσεις των περασμένων δεκαετιών ξύπνησαν, όταν ένα εισαγωγικό κείμενο πανομοιότυπου χαρακτήρα εμφανίστηκε αίφνης μπροστά μας: Ήταν το «Μανιφέστο για τη Συμπαράταξη της Σοσιαλδημοκρατίας, της Ριζοσπαστικής Αριστεράς και της Πολιτικής Οικολογίας», ένα μακροσκελές κείμενο που δημοσιεύθηκε την Πρωτομαγιά και θεωρείται ο προάγγελος ή αλλιώς το θεωρητικό υπόβαθρο για το νέο κόμμα που θα δημιουργήσει ο Αλέξης Τσίπρας.
Ιδού η πρώτη παράγραφος: «Ο κόσμος όπως τον γνωρίζαμε αλλάζει μπροστά στα μάτια μας. Οι βεβαιότητες των μεταπολεμικών κοινωνιών καταρρέουν. Ζούμε μια εποχή στην οποία οι ανισότητες βαθαίνουν και διευρύνονται, η κλιματική κρίση επεκτείνεται σε όλες τις γωνιές της γης, οι δυσοίωνες γεωπολιτικές εξελίξεις συντείνουν στην κατάρρευση του Διεθνούς Δικαίου, η ψηφιακότητα αλλάζει όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητάς μας και οι αλόγιστες χρήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης συχνά έρχονται σε αντίθεση με τις μεταπολεμικές δημοκρατικές κατακτήσεις».
Ίσως ύστερα από τόσα χρόνια, μια πειστική εξήγηση παρουσιάζεται για την απαισιοδοξία και εσωστρέφεια που διέκρινε επί δεκαετίες τα θέματα της έκθεσης των Πανελλαδικών Εξετάσεων – και η οποία διακρίνει το μανιφέστο ενός υπό ίδρυση κόμματος εν έτει 2026: η εξιδανίκευση του παρελθόντος. Παλιά όλα ήταν καλύτερα, πιο όμορφα, πιο αγνά, πιο ρομαντικά. Οι μεταπολεμικές κοινωνίες είχαν «βεβαιότητες». Τα πρώτα τριάντα μεταπολεμικά χρόνια βέβαια, η Ελλάδα γνώρισε αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, τεράστια κύματα μετανάστευσης προς τη Γερμανία και άλλα προηγμένα κράτη, μια «καχεκτική δημοκρατία» -όπως έχει χαρακτηριστεί- και μια επταετή δικτατορία. Ποιες μεταπολεμικές βεβαιότητες καταρρέουν λοιπόν, παραμένει άγνωστο.
Οι γεωπολιτικές εξελίξεις έγιναν «δυσοίωνες» τώρα, ενώ οι επιθέσεις και οι μακρόχρονοι πόλεμοι στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, ο εμφύλιος στη νότια γειτονιά μας στη Λιβύη και στο Σουδάν, πιο πριν οι βομβαρδισμοί στη Σερβία και φυσικά ο εμφύλιος στη Γιουγκοσλαβία, ακόμα πιο πριν ο πόλεμος στο Βιετνάμ – σε όλη αυτή την πορεία της σύγχρονης ιστορίας οι εξελίξεις ήταν μάλλον ευοίωνες… Η δε «κατάρρευση του Διεθνούς Δικαίου» έχει ανακοινωθεί ουκ ολίγες φορές και με ουκ ολίγες αφορμές στο πέρασμα των δεκαετιών (θυμίζουμε μάλιστα ότι στην πλατεία Συντάγματος είχε γίνει λαϊκό δικαστήριο με κατηγορούμενο τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ, Μπιλ Κλίντον). Όσο για την «ψηφιακότητα» η οποία «αλλάζει όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητάς μας», αυτό ακουμπά πάνω σε ένα από τα αγαπημένα μοτίβα των «εκθεσάδων» των περασμένων δεκαετιών, πότε με αφορμή τους προσωπικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές, πότε με αφορμή την τηλεόραση, πότε με καμία απολύτως αφορμή.
Το υπόλοιπο κείμενο από το μανιφέστο θα έπαιρνε σίγουρα υψηλή βαθμολογία στην Έκθεση: μπόλικος πεσιμισμός, αρκετή παρελθοντολογία και όμορφα λόγια σαν εκείνα που μαθαίναμε να γράφουμε τότε από τους καθηγητές μας και από τα βιβλία της έκθεσης – όπως αυτό το χαρακτηριστικό απόσπασμα: «Ένας πατριωτισμός που θα διαπερνά την κοινωνία και θα διαπνέεται από εκείνη τη ριζοσπαστική ευαισθησία για τους αδύναμους της κοινωνίας και για τους νέους, θα αντιστρατεύεται κάθε μορφή αδικίας και αποκλεισμού, αναγνωρίζοντας ότι η αγάπη για τον τόπο είναι άρρηκτα δεμένη με τον σεβασμό στην αξία της ζωής, κάθε ζωής, και ταυτοχρόνως θα εμπνέεται από την ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης».
Το σπουδαιότερο, ωστόσο, είναι το εξής: Πάνω από δέκα επιστήμονες συγκεντρώθηκαν υπό την ηγεσία ενός πρώην πρωθυπουργού, για να συντάξουν ένα κείμενο περίπου 7.500 λέξεων για το παρόν και το μέλλον του τόπου, σε μία κρίσιμη πράγματι συγκυρία. Προτείνουν επενδύσεις στα νοσοκομεία, στα σχολεία, στα πανεπιστήμια, στην ενεργειακή μετάβαση και σε αρκετούς ακόμα τομείς, που δύσκολα θα διαφωνήσει κανείς. Γράφουν κι άλλα ενδιαφέροντα πράγματα. Δεν έχουν όμως ούτε μία (1) λέξη για το πώς θα βρεθούν τα χρήματα για τις επενδύσεις αυτές. Δεν προτείνουν απολύτως τίποτα για το περιβόητο παραγωγικό μοντέλο της χώρας, για το πώς θα δημιουργηθούν νέες και καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, για το ποια συγκριτικά ή άλλα πλεονεκτήματά της πρέπει να αξιοποιήσει η χώρα μας και πώς. Το υπό σύσταση κόμμα δεν ξεκινά με καλούς οιωνούς.
Εφημερίδα Απογευματινή
