Σκηνές απείρου κάλλους διαδραματίστηκαν στο Δημοτικό Συμβούλιο της Αθήνας όταν ο κ. Πέτρος Κωνσταντίνου της ΑΝΤΑΡΣΥΑ (ναι, πρόκειται για τον ίδιο καλοσυνάτο κύριο που έχει απαθανατιστεί μαζί με άλλους λεβέντες μπροστά από τη φλεγόμενη Marfin στις 5 Μαΐου του 2010), αναλαμβάνοντας τα καθήκοντά του, απήγγειλε έναν όρκο δικής του εμπνεύσεως, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις.
Η ιστορία του όρκου ξεκίνησε ως μια ιερή υπόσχεση που συνδέει τον άνθρωπο με μία ανώτερη δύναμη, η οποία λειτουργεί ως εγγυητής της αλήθειας και της πίστης. Στους αρχαίους πολιτισμούς, ο όρκος αποτελούσε μια βαθιά μεταφυσική επίκληση, όπου ο φόβος της θεϊκής τιμωρίας εξασφάλιζε την τήρηση των συμφωνηθέντων. Στην αρχαία Ελλάδα ο όρκος αποτελούσε θεμέλιο της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας, ενώ ο Ιπποκράτειος όρκος έθεσε τα πρώτα ηθικά σύνορα της ιατρικής. Αντίστοιχα στη Ρώμη, ο στρατιωτικός όρκος sacramentum καθόριζε την απόλυτη αφοσίωση στον αυτοκράτορα. Κατά τον Μεσαίωνα ολόκληρο το σύστημα υποτέλειας βασιζόταν στη θρησκευτική δέσμευση του πιστού προς τον ηγεμόνα του, συνήθως πάνω σε ιερά λείψανα ή το Ευαγγέλιο, υπό την επιτήρηση της Εκκλησίας.
Στη σύγχρονη εποχή, παρά την ιστορική του σύνδεση με τη θρησκεία, στις σύγχρονες δημοκρατίες η πολιτική διαβεβαίωση στην τιμή και τη συνείδηση του ατόμου κερδίζει διαρκώς έδαφος.
Ο παραδοσιακός όρκος λοιπόν αποτελούσε, και εν μέρει αποτελεί, μία ιερή δέσμευση με εγγυήτρια μια μεταφυσική δύναμη, η οποία αναλαμβάνει την τιμωρία του ψευδορκιζόμενου, ανεξάρτητα από το πώς θα αντιδρούσε η κοινότητα ενώπιον της οποίας δινόταν ο όρκος. Συνεπώς, όρκος και μεταφυσική είναι έννοιες αλληλένδετες.
Ωστόσο, στο πλαίσιο των παιδικών ασθενειών του Διαφωτισμού και του Ορθού Λόγου, αντί της κατάργησής του, όπως θα ήταν το φυσιολογικό, οι κοινωνίες προχώρησαν στην «εκκοσμίκευσή» του, μετατρέποντάς τον σε κάτι εντελώς υποκειμενικό. Σήμερα, η επίκληση στην «τιμή» ή την «υπόληψη» στερείται στην πραγματικότητα ουσίας (πέραν των νομικών κυρώσεων), και καταλήγει σε μια άνευ νοήματος διαδικασία όπου ο καθένας μπορεί να ορκίζεται σε οτιδήποτε — από τη φανέλα της αγαπημένης του ομάδας μέχρι το καπάκι της λεκάνης της τουαλέτας του, όπως ο Ζήνων του γνωστού μυθιστορήματος του Σβέβο.
Συνοψίζοντας, ο όρκος αποτελεί πολιτική πράξη με εγγενή μεταφυσικό χαρακτήρα χωρίς τη θρησκευτική αναφορά, χάνει το νόημά του. Ο όρκος όμως, ή θα είναι θρησκευτικός ή δεν χρειάζεται να υπάρχει καθόλου.
Μια υπεύθυνη δήλωση του Ν. 1599/1986 έχει σαφώς την ίδια, αν όχι μεγαλύτερη αξία από έναν όρκο, όπως αυτός γίνεται στις μέρες μας. Η εμπειρία μας έχει δείξει ότι και ο θρησκευτικός όρκος συχνά καταλήγει σε μια κενή περιεχομένου διαδικασία που δεν εγγυάται τον σεβασμό των δεσμεύσεων. Καλύτερα μία απλή υπεύθυνη δήλωση λοιπόν: γλιτώνουμε και από τους θεομπαίχτες και από τους γραφικούς, όπως ο κ. Κωνσταντίνου.
Ο κ. Κούμπουλης είναι ιστορικός και θεολόγος
Εφημερίδα Απογευματινή
