Το ακούμε συχνά. Το λέμε κι εμείς. Και πράγματι, η ελευθερία της έκφρασης είναι από τα βασικά δικαιώματα σε μια δημοκρατική κοινωνία. Χωρίς αυτή δεν υπάρχει πραγματική κριτική, αντιπαράθεση ιδεών ούτε ουσιαστικός έλεγχος της εξουσίας. Τι γίνεται όμως όταν η γνώμη μας αφορά έναν συγκεκριμένο άνθρωπο; Εκεί τα πράγματα δεν είναι πάντα τόσο απλά. Αρκεί να δούμε τι συμβαίνει καθημερινά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ένα σχόλιο γράφεται πάνω στα νεύρα μας. Μια κακή εμπειρία από ένα κατάστημα γίνεται ανάρτηση. Ένας βαρύς χαρακτηρισμός συνοδεύει μια φωτογραφία. Κάποιος κάνει μια δημόσια καταγγελία και μέσα σε λίγες ώρες την έχουν διαβάσει άνθρωποι που δεν γνωρίζουν ούτε τον ίδιο ούτε εκείνον για τον οποίο γράφει. Και το θέμα δεν τελειώνει εκεί. Αυτό που κάποτε θα λεγόταν σε μια παρέα και πιθανότατα θα ξεχνιόταν την επόμενη μέρα, σήμερα μπορεί να αναπαραχθεί και να μείνει στο διαδίκτυο για χρόνια. Πού βρίσκεται λοιπόν το όριο;
Ο νόμος δεν απαγορεύει την αυστηρή κριτική. Ούτε θα μπορούσε. Μπορούμε να πούμε ότι μια υπηρεσία ήταν κακή, ότι διαφωνούμε έντονα με μια δημόσια τοποθέτηση ή ότι θεωρούμε λανθασμένη τη συμπεριφορά κάποιου. Δεν είναι όμως το ίδιο να αποδίδουμε δημόσια σε έναν άνθρωπο συγκεκριμένα γεγονότα που μπορούν να πλήξουν σοβαρά την τιμή και την υπόληψή του. Άλλο η προσωπική κρίση και άλλο ένας ισχυρισμός για γεγονότα που παρουσιάζονται ως αληθινά. Η διάκριση αυτή δεν είναι απλώς θέμα λέξεων. Έχει ιδιαίτερη σημασία και νομικά.
Χρειάζεται, βέβαια, προσοχή και προς την αντίθετη κατεύθυνση. Δεν μπορεί όποιος δέχεται κριτική να απαντά ότι «προσβάλλεται» και να απαιτεί τη σιωπή των υπολοίπων. Η ελευθερία του λόγου έχει αξία ακριβώς επειδή προστατεύει και απόψεις που ενοχλούν, προκαλούν ή δυσαρεστούν. Ιδίως όταν η συζήτηση αφορά ζητήματα δημόσιου ενδιαφέροντος, πρέπει να υπάρχει χώρος και για έντονη κριτική.
Δεν υπάρχει λοιπόν μία έτοιμη απάντηση για κάθε περίπτωση. Το όριο εξαρτάται από το περιεχόμενο και το πλαίσιο κάθε έκφρασης. Αυτή ακριβώς η στάθμιση είναι που κάνει το όριο ανάμεσα στην ελεύθερη έκφραση και την προσβολή τόσο δύσκολο να χαραχθεί εκ των προτέρων.
Υπάρχει όμως και κάτι που δεν χρειάζεται πάντοτε να το λύσει ο νόμος. Το γεγονός ότι μια έκφραση μπορεί να είναι νομικά επιτρεπτή δεν σημαίνει ότι είναι πάντοτε αναγκαίο να δημοσιοποιηθεί. Ο νόμος χαράσσει τα όρια· δεν μπορεί να υποκαταστήσει την προσωπική ευθύνη με την οποία χρησιμοποιούμε τον δημόσιο λόγο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έδωσαν σχεδόν σε όλους μας ένα δημόσιο βήμα. Αυτό είναι σημαντικό. Μας έδωσαν όμως και τη δυνατότητα, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, να εκθέσουμε έναν άνθρωπο μπροστά σε εκατοντάδες ή χιλιάδες άλλους. Και κάπου εκεί χρειάζεται μια δεύτερη σκέψη πριν πατήσουμε «δημοσίευση».
Έχουμε δικαίωμα να διαφωνούμε. Να κρίνουμε. Να ενοχλούμε. Ακόμη και να θυμώνουμε. Δεν έχουμε όμως δικαίωμα να ξεχνάμε ότι πίσω από την οθόνη υπάρχει ένας άνθρωπος.
Ο κ. Μπόλκας είναι δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω και διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αιγαίου
Εφημερίδα Απογευματινή
