Οι διεθνείς σχέσεις χαρακτηρίζονται από ένα συνεχές φάσμα καταστάσεων, που εκτείνεται από την ειρηνική συνύπαρξη έως την ανοιχτή πολεμική σύρραξη. Αν και η αποφυγή του πολέμου αποτελεί διακηρυγμένο στόχο των περισσότερων κρατών σήμερα, η ιστορία δείχνει ότι υπό συγκεκριμένες συνθήκες η κλιμάκωση μιας έντασης μπορεί να θεωρηθεί όχι μόνο αναπόφευκτη αλλά και επιβεβλημένη ως συμφέρουσα. Τρεις βασικές περιπτώσεις όπου η σύγκρουση ενδέχεται να εξυπηρετεί στρατηγικά συμφέροντα είναι η υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας, η διαφύλαξη της τιμής των όπλων και η εκμετάλλευση ευνοϊκών συνθηκών και συγκυρίας για εκδήλωση προληπτικού πλήγματος.
Πρώτον, η υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας αποτελεί θεμελιώδη αρχή του κράτους. Όταν ένα κράτος αντιμετωπίζει άμεση απειλή απώλειας εδάφους, η στρατιωτική αντίδραση συχνά θεωρείται αυτονόητη και αναγκαία. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η κλιμάκωση δεν είναι επιλογή πολυτέλειας αλλά ζήτημα επιβίωσης και κυριαρχίας. Η αποτυχία αντίδρασης μπορεί να δημιουργήσει προηγούμενο αδυναμίας, ενθαρρύνοντας περαιτέρω επιθετικές ενέργειες από αντιπάλους.
Δεύτερον, η έννοια της «τιμής των όπλων» συνδέεται με την αξιοπιστία και το κύρος ενός κράτους στο διεθνές σύστημα. Αν και η έννοια αυτή έχει παλαιές ιστορικές και παραδοσιακές ρίζες, εξακολουθεί να επηρεάζει τη σύγχρονη στρατιωτική στρατηγική σκέψη. Όταν ένα κράτος υφίσταται πρόκληση ή ταπείνωση στο πεδίο χωρίς αντίδραση, κινδυνεύει να απολέσει την αποτρεπτική του ισχύ. Η στρατιωτική απάντηση, ακόμη και αν εμπεριέχει κινδύνους, μπορεί να λειτουργήσει θετικά και ενισχυτικά ως μήνυμα αποφασιστικότητας προς τρίτους δρώντες. Η αποτροπή είναι το γινόμενο δυνατοτήτων (οπλικά συστήματα) επί τη βούληση χρήσεως. Όσο καλές και αν είναι οι πρώτες, το κρίσιμο είναι η δεύτερη, η οποία πρέπει να εκδηλώνεται με κάθε ευκαιρία.
Τρίτον, υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι συνθήκες θεωρούνται εξαιρετικά ευνοϊκές για την εκδήλωση προληπτικού χτυπήματος. Αυτό συμβαίνει όταν η ισορροπία ισχύος εκτιμάται ότι θα επιδεινωθεί στο μέλλον ή όταν ο αντίπαλος εμφανίζεται προσωρινά ευάλωτος σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο (π.χ. οι τουρκικές δυνάμεις στο επεισόδιο των Ιμίων, όπου διασώθηκαν από συντριπτική καταστροφή μόνο χάρη στην παρέμβαση των ΗΠΑ για αποκλιμάκωση). Σε τέτοιες περιπτώσεις, η επιλογή της σύρραξης μπορεί να ιδωθεί ως στρατηγική επένδυση για την αποτροπή μεγαλύτερων κινδύνων στο μέλλον. Ωστόσο, η λογική του προληπτικού πλήγματος εμπεριέχει έναν υψηλό βαθμό αβεβαιότητας και πρέπει να σταθμίζεται στη βάση ακρίβειας και εγκυρότητας εκτιμήσεως συνθηκών (εχθρός, καιρός, έδαφος κ.λπ.).
Συνολικά, αν και ο πόλεμος αποτελεί την πιο ακραία μορφή σύγκρουσης, δεν αποκλείεται να θεωρηθεί ως εργαλείο πολιτικής υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η κατανόηση αυτών των κινήτρων είναι κρίσιμη για την ανάλυση της διεθνούς συμπεριφοράς των κρατών και την πρόληψη ανεξέλεγκτων κλιμακώσεων.
*Ο κ. Κοσμόπουλος είναι επιχειρησιακός συντονιστής, Παρατηρητήριο Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών, υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης
Εφημερίδα Απογευματινή
