Η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν αντανακλά τη νέα γεωπολιτική οπτική των ΗΠΑ. Η επιχείρηση κατά του Ιράν με αποφασιστική χρήση καταστροφικής βίας και η αντιστοιχία χρήσης πολεμικού υλικού και υλοποίησης στρατηγικών στόχων κρίνεται επιτυχής. Ο μείζων στρατηγικός στόχος επιτεύχθηκε: το Ιράν δεν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο, τα αποθέματα ουρανίου θα απεμπλουτισθούν αφορώντας μόνο την ενέργεια, η διεθνής οικονομική σταθερότητα διατηρείται. Οι ΗΠΑ επίσης έστειλαν μήνυμα τεχνολογικής ανωτερότητας στο διεθνές σύστημα εφαρμόζοντας τη λανθάνουσα ισχύ τους.
Η θέση ότι οι ΗΠΑ υπέστησαν ήττα 1) διαβάζει λανθασμένα τις στρατηγικές προτεραιότητές τους και 2) απορρέει από την αντίληψη της ολοκληρωτικής νίκης και την παρωχημένη θέση αλλαγής καθεστώτων. Για τις ΗΠΑ η Μέση Ανατολή είναι περιοχή ελάσσονος σημασίας, πέμπτη σε σειρά μετά το Δυτικό Ημισφαίριο, την Ανατολική Ασία, τον Ινδο-Ειρηνικό και την Ευρώπη. Οι ΗΠΑ έχουν πλανητική οπτική, όχι περιφερειακή και η στρατηγική τους περιλαμβάνει αλλά δεν ταυτίζεται με την οπτική ενός περιφερειακού συμμάχου όπως το Ισραήλ. Οι ΗΠΑ δεν έθεσαν ως στρατηγικό στόχο την πτώση του ισλαμιστικού καθεστώτος αλλά τον έλεγχο της συμπεριφοράς του και την αποτροπή της πυρηνικής οπλικής προοπτικής, αν θα προέκυπτε δευτερογενώς καθεστωτική μεταβολή είναι άλλο ζήτημα. Ανάγκασε τον αντίπαλο να συμμορφωθεί, αδιαφόρησε για το ιδεολογικό καθεστώς του. Εφόσον αποδέχεσαι τη διατήρηση του ισλαμιστικού καθεστώτος, θα επιτρέψεις να αποκομίσει οικονομικό κέρδος ώστε να έχει θετικά κίνητρα συμμόρφωσης και να υπάρχει ως πόλος σε ένα νέο πλαίσιο ισορροπίας. Η αλλαγή καθεστώτων είναι αναχρονιστικό κατάλοιπο των ιδεολογικών επεμβάσεων των ΗΠΑ (1991-2017) Δημοκρατικών – νεοσυντηρητικών πριν από τον Τραμπ.
Το Ισραήλ λανθασμένα έθεσε μαξιμαλιστικούς στρατηγικούς στόχους (πτώση ισλαμιστικού καθεστώτος, αναδόμηση Μέσης Ανατολής) μη ερειδόμενους σε πραγματικά δεδομένα και θεώρησε ότι αυτοί ταυτίζονται με τους στόχους των ΗΠΑ. Διακηρύσσοντας στόχους που δεν μπορούσε να υλοποιήσει, το Ισραήλ αυτοπαγιδεύθηκε σε ένα μαξιμαλιστικό αφήγημα ώστε η αναπόφευκτη μη υλοποίησή τους καταγράφεται ως στρατηγική ήττα. Οι διακηρύξεις του Ισραήλ για αναδόμηση της Μέσης Ανατολής προκάλεσαν ανησυχία στα αραβικά κράτη με αποτέλεσμα νέες εξισορροπητικές συσπειρώσεις. Οι ΗΠΑ ενοχλημένες από τη μονομερή δράση του Ισραήλ φρόντισαν να του υπενθυμίσουν τη θέση του στην ιεραρχία.
Το Ιράν δεν είναι τεχνητό κράτος, όπως τα περισσότερα αραβικά κράτη, διαθέτει ιστορικό και γεωγραφικό βάθος, εθνοτικό πυρήνα με παρουσία χιλιετιών σε ένα απόρθητο υψίπεδο και παρά τις ιδεολογικές μεταλλαγές συνεχίζει μία αυτοκρατορική γεωπολιτική αντίληψη περιφερειακής επιρροής μέσω έμμεσων δρώντων. Το Ιράν εφάρμοσε τον ανατολικό τρόπο πολέμου της φθοράς, διασποράς και τριβής, διασώζοντας τον πυρήνα των αμυντικών δυνατοτήτων του, όμως υποτάσσεται στη βούληση των ΗΠΑ αποδεχόμενο ότι δεν θα έχει πυρηνικό όπλο. Ο πλέον θεμελιώδης στόχος των ΗΠΑ (και του Ισραήλ) επιτεύχθηκε. Το Ιράν επίσης διέσωσε τμήμα της περιφερειακής επιρροής του (Χεζμπολάχ). Ωστόσο, η αναγνώριση του Ιράν πλέον ως νομιμοποιημένου δρώντος του συστήματος δεν είναι τόσο δική του επιτυχία όσο απόρροια της νέας γεωπολιτικής αντίληψης των ΗΠΑ.
Η νέα γεωπολιτική αντίληψη των ΗΠΑ παραπέμπει στις αρχές του Κίσινγκερ για μη επέμβαση στο εσωτερικό άλλων κρατών και του Χάντινγκτον για τη συνύπαρξη και μη ανάμειξη των διαφορετικών πολιτισμών. Οι ΗΠΑ προκρίνουν τη διατήρηση περιφερειακών ισορροπιών, όπου πλέγματα ισχύος θα εξισορροπούνται μειώνοντας το δικό τους κόστος εμπλοκής. Επομένως διατηρούν το Ιράν ως γεωπολιτικό πόλο, επιτρέποντάς του βαλλιστικούς πυραύλους ώστε να εξισορροπούνται κράτη όπως η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία. Οι ΗΠΑ πλέον με νέο ρεαλισμό βλέπουν την παγκόσμια εικόνα ως ένα νέο πεδίο δυναμικών ισορροπιών, γεωγραφικών περιορισμών και εμπεδωμένων πολιτισμικών σφαιρών, όχι ως μία tabula rasa προώθησης αφαιρετικών αρχών και επεμβάσεων.
Ο Δρ Κωτούλας είναι ιστορικός και διδάσκων Γεωπολιτικής
Εφημερίδα Απογευματινή
