Οι μεγάλες δασικές πυρκαγιές που πλήττουν τις τελευταίες ημέρες τη Γαλλία και την Ισπανία φέρνουν ξανά στο προσκήνιο ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο μετεωρολογικό φαινόμενο: τα λεγόμενα «πύρινα νέφη» ή pyrocumulonimbus.
Πρόκειται για τεράστιες καταιγιδοφόρες αναπτύξεις που δημιουργούνται πάνω από πολύ ισχυρές πυρκαγιές και μπορούν να επηρεάσουν δραματικά τη συμπεριφορά της φωτιάς. Τα συγκεκριμένα νέφη δεν αποτελούν απλώς αποτέλεσμα της πυρκαγιάς, αλλά μπορούν να δημιουργήσουν τις δικές τους καιρικές συνθήκες, με ισχυρούς ανέμους, κεραυνούς και απότομες αλλαγές στην κατεύθυνση του πύρινου μετώπου.
Οι ειδικοί χαρακτηρίζουν τα pyrocumulonimbus ως ένα από τα πιο δύσκολα φαινόμενα στην αντιμετώπιση μεγάλων δασικών πυρκαγιών, καθώς μπορούν να κάνουν τη φωτιά ιδιαίτερα απρόβλεπτη.
Πώς δημιουργείται ένα «σύννεφο φωτιάς»
Μια μεγάλη πυρκαγιά απελευθερώνει τεράστιες ποσότητες θερμότητας. Ο υπέρθερμος αέρας, μαζί με καπνό, στάχτη και υγρασία που προέρχεται από τη βλάστηση, ανυψώνεται με μεγάλη ταχύτητα προς την ατμόσφαιρα δημιουργώντας ένα ισχυρό ανοδικό ρεύμα.
Καθώς η θερμή αυτή στήλη αέρα ανεβαίνει ψηλότερα, η θερμοκρασία και η πίεση μειώνονται. Οι υδρατμοί συμπυκνώνονται και σχηματίζεται αρχικά ένας πυροσωρείτης (pyrocumulus), δηλαδή ένα νέφος που δημιουργείται από τη θερμότητα της πυρκαγιάς.
Δεν εξελίσσονται όλοι οι πυροσωρείτες σε καταιγιδοφόρα νέφη. Όταν όμως η πυρκαγιά είναι εξαιρετικά έντονη, η ατμόσφαιρα είναι ασταθής και υπάρχει αρκετή υγρασία στα ανώτερα στρώματα, το νέφος μπορεί να συνεχίσει την ανάπτυξή του και να μετατραπεί σε πυροσωρειτομελανία (pyrocumulonimbus).
Με απλά λόγια, πρόκειται για μια καταιγίδα που γεννιέται μέσα από τον καπνό και τη θερμότητα μιας μεγάλης φωτιάς.
«Δράκοι που αναπνέουν φωτιά»
Τα pyrocumulonimbus μπορούν να φτάσουν σε ύψος από 10 έως 15 χιλιόμετρα και σε ακραίες περιπτώσεις να ξεπεράσουν την τροπόπαυση, μεταφέροντας καπνό και σωματίδια απευθείας στη στρατόσφαιρα.
Λειτουργούν σαν τεράστιες φυσικές καμινάδες, μεταφέροντας αιθάλη, σωματίδια και αέρια σε πολύ μεγάλα ύψη. Ο καπνός που μεταφέρεται στη στρατόσφαιρα μπορεί να παραμείνει εκεί για μήνες και να ταξιδέψει σε πολύ μεγάλες αποστάσεις.
Η NASA έχει περιγράψει αυτά τα νέφη ως «δράκους που αναπνέουν φωτιά», καθώς μπορούν να προκαλέσουν κεραυνούς, χαλάζι και εξαιρετικά ισχυρούς ανέμους.
Γιατί κάνουν τις πυρκαγιές πιο επικίνδυνες
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος από τα πύρινα νέφη είναι οι άνεμοι που δημιουργούν.
Η έντονη ανοδική κίνηση του θερμού αέρα προκαλεί εισροή αερίων μαζών από την γύρω περιοχή προς την πυρκαγιά. Παράλληλα, τα καθοδικά ρεύματα που δημιουργούνται στο εσωτερικό του καταιγιδοφόρου νέφους μπορούν να φτάσουν στο έδαφος και να προκαλέσουν ισχυρές ριπές προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το πύρινο μέτωπο να μπορεί ξαφνικά να επιταχυνθεί, να αλλάξει πορεία ή να δημιουργήσει νέες εστίες μακριά από την αρχική φωτιά.
Επιπλέον, τα pyrocumulonimbus μπορούν να μεταφέρουν αναμμένα υπολείμματα σε μεγάλες αποστάσεις, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία πυροστρόβιλων.
Η εμφάνισή τους θεωρείται ένδειξη ότι μια πυρκαγιά έχει περάσει σε φάση ακραίας συμπεριφοράς.
Μπορούν οι κεραυνοί να προκαλέσουν νέες φωτιές;
Όπως συμβαίνει και με τα συνηθισμένα καταιγιδοφόρα νέφη, έτσι και τα πύρινα νέφη μπορούν να αποκτήσουν ισχυρό ηλεκτρικό φορτίο και να παράγουν κεραυνούς.
Οι κεραυνοί αυτοί μπορεί να εκδηλωθούν αρκετά μακριά από το αρχικό μέτωπο της πυρκαγιάς και να δημιουργήσουν νέες εστίες σε περιοχές που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχαν επηρεαστεί.
Έτσι δημιουργείται ένας επικίνδυνος κύκλος: η φωτιά δημιουργεί μια καταιγίδα και η καταιγίδα μπορεί να προκαλέσει νέες πυρκαγιές.
Γιατί η βροχή τους δεν σημαίνει πάντα κατάσβεση
Παρότι ένα pyrocumulonimbus μπορεί να παράγει βροχή, αυτή δεν είναι απαραίτητα αρκετή για να περιορίσει τη φωτιά.
Τα σωματίδια καπνού ευνοούν τον σχηματισμό πολλών μικρών σταγονιδίων, τα οποία συχνά δεν ενώνονται ώστε να γίνουν αρκετά βαριά για να πέσουν ως ισχυρή βροχόπτωση.
Παράλληλα, σε πολύ ξηρές συνθήκες κοντά στο έδαφος, οι σταγόνες μπορεί να εξατμιστούν πριν φτάσουν στις φλόγες. Η διαδικασία αυτή μπορεί μάλιστα να ενισχύσει τα καθοδικά ρεύματα αέρα και να προκαλέσει ισχυρές ριπές ανέμου γύρω από την πυρκαγιά.
Δεν είναι νέο φαινόμενο, αλλά γίνεται συχνότερο
Τα πύρινα νέφη δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Έχουν καταγραφεί εδώ και χρόνια σε περιοχές με μεγάλες δασικές πυρκαγιές, όπως η Αυστραλία, ο Καναδάς, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ρωσία.
Οι καταστροφικές πυρκαγιές της Αυστραλίας το 2019 και το 2020 δημιούργησαν πυροκαταιγίδες που μετέφεραν καπνό μέχρι τη στρατόσφαιρα, ενώ αντίστοιχα φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί σε μεγάλες πυρκαγιές της Καλιφόρνιας.
Επιστημονικές καταγραφές έχουν εντοπίσει εκατοντάδες περιστατικά pyrocumulonimbus την τελευταία δεκαετία, γεγονός που δείχνει τη σημασία της παρακολούθησης του φαινομένου.
Η σύνδεση με την κλιματική κρίση
Η κλιματική αλλαγή δεν προκαλεί άμεσα τη δημιουργία κάθε πυροσωρειτομελανίας, όμως αυξάνει τις πιθανότητες να συνυπάρξουν οι απαραίτητες συνθήκες για την εμφάνισή τους.
Οι παρατεταμένοι καύσωνες, η ξηρασία, η αφυδατωμένη βλάστηση και οι μεγαλύτερες σε έκταση πυρκαγιές δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου τα συγκεκριμένα ακραία φαινόμενα μπορούν να εμφανιστούν συχνότερα.
Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός επισημαίνει ότι οι θερμότερες και ξηρότερες συνθήκες αυξάνουν τον κίνδυνο μεγάλων πυρκαγιών και παρατείνουν την αντιπυρική περίοδο σε πολλές περιοχές του πλανήτη.
Καθώς οι ακραίες πυρκαγιές γίνονται συχνότερες, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι και τα επεισόδια pyrocumulonimbus αναμένεται να εμφανίζονται όλο και πιο συχνά τις επόμενες δεκαετίες.
