Η παγκοσμιοποίηση είναι κυρίαρχη στη νεωτερική εποχή. Πρόκειται για ένα πολυδιάστατο φαινόμενο που δεν αφορά μόνο την οικονομία, από την οποία κυρίως ξεκίνησε, αλλά και την πολιτική, τον πολιτισμό, την τεχνολογία, τον τρόπο σκέψης και θεώρησης της κοινωνίας. Δημιουργεί μία αύξηση της κινητικότητας, ανθρώπων ή αγαθών, και επιτρέπει την πρόσβαση σε υπηρεσίες και σε πολιτισμικά πρότυπα που άλλοτε ήταν απροσπέλαστα (π.χ. διάδοση επιστημονικής γνώσης, πολυεθνικές υπηρεσίες, διαδίκτυο, ελεύθερη διακίνηση καταναλωτικών αγαθών κ.ά.). Η παγκοσμιοποίηση, επίσης, είναι μία εμπειρία περιδιάβασης του κόσμου και της ανθρώπινης δημιουργίας.
Ωστόσο, όλοι γνωρίζουν ότι αποτελεί μία αμφίσημη έννοια, που επιδέχεται διπλή ανάγνωση. Σύμφωνα με δύο Γάλλους διανοητές, τον Στεφάν Εσσέλ και τον Εντγκάρ Μορέν, στο βιβλίο τους «Ο δρόμος της ελπίδας» (Εκδόσεις Πατάκη) «είναι την ίδια στιγμή ό,τι καλύτερο και ό,τι χειρότερο μπορεί να συμβεί στην ανθρωπότητα». Είναι ό,τι καλύτερο διότι «όλα τα κομμάτια της ανθρωπότητας έγιναν αλληλοεξαρτώμενα». Αυτό δημιουργεί μία επίφαση επικοινωνίας και κατάργησης των αποστάσεων· δίνει επίσης τη δυνατότητας μιας «κοινής μοίρας και μιας Γης-Πατρίδας». Από την άλλη όμως, «πυροδότησε μια φρενήρη πορεία προς αλυσιδωτές καταστροφές». Και δυνητικά διαθέτει μηχανισμούς ώστε να προκαλεί ντόμινο αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε τομείς όπως η χρηματιστική κερδοσκοπία, η υποβάθμιση του περιβάλλοντος, τα όπλα μαζικού ολέθρου, η καταστροφική δύναμη της τεχνολογίας, η χειραγώγηση της κοινής γνώμης προς ακραίες ιδεολογικές επιλογές και πολλά άλλα. Και βέβαια, η κατάργηση των αποστάσεων δεν σημαίνει και κατάργηση της «απόστασης» μεταξύ των ανθρώπων σε προσωπικό ή εθνικό επίπεδο.
Μία συμβολική ερμηνεία του θέματος αυτού παρέχει το αλληγορικό διήγημα «Η Βιβλιοθήκη της Βαβέλ» (1941) του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, κατά το οποίο ο αφηγητής ζει μέσα σε μία αχανή βιβλιοθήκη με αμέτρητα δωμάτια και με βιβλία που εμπεριέχουν κάθε θέμα που υπάρχει ή που θα μπορούσε να γραφτεί. Όμως, η αποκωδικοποίησή τους είναι τόσο δύσκολη, ώστε η πληθώρα, τελικά, να αποβαίνει εις βάρος της ουσίας και του νοήματος. Το πρόβλημα του ανθρώπου δεν είναι πλέον η προσβασιμότητα, αλλά η πρόσβαση σε πολλούς κόσμους και η συνακόλουθη αδυναμία να αποφασίσει σε ποιον θα δώσει την προσοχή του. Έτσι, το κείμενο αυτό μπορεί να αντιπροσωπεύει έναν πρώιμα παγκοσμιοποιημένο κόσμο όπου οι αποστάσεις έχουν αρθεί αλλά το νόημα είναι ζητούμενο· και η ποιότητα επίσης. Διότι συνύπαρξη μέσα σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη κατανόηση: του εαυτού μας, των άλλων ή της παρεχόμενης γνώσης. Απεναντίας η σύγχυση ελλοχεύει, όπως στον Πύργο της Βαβέλ, όπου κυριάρχησε η αλαζονεία της υπερβολής.
Η παγκοσμιοποίηση με το πνεύμα της Βαβέλ χάνει τη θετική της διάσταση. Γίνεται αλαζονική κούρσα ανταγωνισμών, άλωση του περιβάλλοντος, καθυπόταξη της μοναδικότητας με όχημα την ομοιομορφία, ακόμα και μαζοποίηση. Όμως, η προτεραιότητα του ανθρώπινου προσώπου με αξίες και φρόνηση μέσα στην οικουμενική του διάσταση, ίσως να δίνει μία προοπτική για την πορεία του μέσα στο παγκόσμιο αχανές.
Η κυρία Χατζόγλου είναι διδάκτωρ φιλολογίας του ΕΚΠΑ, συγγραφέας και καθηγήτρια στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση
Εφημερίδα Απογευματινή
