ΓΡΑΦΕΙ Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΥΡΙΟΠΟΥΛΟΣ*
Η Ευρωπαϊκή Ενωση καθιέρωσε επίσημα την 9η Μαΐου ως «Ημέρα της Ευρώπης» με απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στο Μιλάνο το 1985, αναγορεύοντας τη Δήλωση Σουμάν σε ιδρυτική στιγμή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Γιορτάζει την απόφαση έξι κρατών να μοιραστούν την κυριαρχία πάνω στην πιο ευαίσθητη βιομηχανία τους, να θέσουν άνθρακα και χάλυβα υπό μια κοινή, υπερεθνική Αρχή και να οικοδομήσουν την ειρήνη όχι πάνω στη μνήμη της νίκης, αλλά πάνω στη θεσμοθέτηση της αλληλεγγύης.
Στις πανηγυρικές εκδηλώσεις, από τις Βρυξέλλες μέχρι τις πρωτεύουσες των κρατών-μελών, κυριαρχεί η γλώσσα των δικαιωμάτων, της ενιαίας αγοράς, της δημοκρατίας και του κράτους Δικαίου. Η Ευρώπη γιορτάζει τον εαυτό της ως πολιτικό σχέδιο υπέρβασης των εθνικών συγκρούσεων.
Στη Ρωσία, αντίθετα, η 9η Μαΐου έχει εδραιωθεί ως η πιο φορτισμένη εθνική επέτειος, συνώνυμη με τον θρίαμβο της ΕΣΣΔ επί της ναζιστικής Γερμανίας. Από την πρώτη μεγάλη «Παρέλαση της Νίκης», στις 24 Ιουνίου 1945, μέχρι τις σύγχρονες παρελάσεις στην Κόκκινη Πλατεία, η ημέρα συνοδεύεται από επίδειξη στρατιωτικής ισχύος, τις γνωστές πορτοκαλί-μαύρες «κορδέλες του Αγίου Γεωργίου» και έναν δημόσιο λόγο που παρουσιάζει τη Ρωσία ως κληρονόμο του αντιφασιστικού θριάμβου.
Η 9η Μαΐου αναδύθηκε μέσα από τον ίδιο ιστορικό πυρήνα, που δεν είναι άλλος από τη συντριβή της ναζιστικής Γερμανίας και την αποσύνθεση του πιο βίαιου καθεστώτος που γνώρισε η Ευρώπη τον 20ό αιώνα.
Στη Δυτική Ευρώπη, η άνευ όρων παράδοση της Γερμανίας καταγράφεται την 8η Μαΐου 1945, αλλά στη Μόσχα, λόγω διαφοράς ώρας, η υπογραφή αντιστοιχεί ήδη στην πρώτη ώρα της 9ης Μαΐου, που γίνεται η «ημερομηνία της Νίκης». Από εκεί και πέρα, ο Ψυχρός Πόλεμος δεν χάραξε μόνο νέα σύνορα, αλλά και δύο διαφορετικές «φιλοσοφίες» μνήμης πάνω στην ίδια νύχτα της νίκης. Το αποτέλεσμα είναι ότι, ήδη πριν από το 1989, η 9η Μαΐου χωρίζει την ήπειρο σε δύο παράλληλα ημερολόγια: αυτό της ευρωπαϊκής ειρήνης και εκείνο της σοβιετικής-ρωσικής στρατιωτικής δόξας.
Με τον Βλαντίμιρ Πούτιν αυτή η μνήμη έχει ακόμη περισσότερο στρατιωτικοποιηθεί και εργαλειοποιηθεί, ώστε να νομιμοποιεί τη σημερινή πολιτική της Μόσχας, μέχρι και τον πόλεμο στην Ουκρανία, ως συνέχεια μιας διαχρονικής αποστολής «προστασίας» από τον φασισμό.
Για πολλά κράτη της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης η 9η Μαΐου έχει διπλή όψη. Αφ’ ενός σηματοδοτεί το τέλος της ναζιστικής κατοχής, αφ’ ετέρου την αρχή της σοβιετικής κυριαρχίας. Γι’ αυτό και σε χώρες όπως η Ουκρανία, η μνήμη της νίκης μεταφέρθηκε πλέον στον δυτικό συμβολισμό της 8ης Μαΐου, με σαφή αποστασιοποίηση από τα σοβιετικά σύμβολα και τη ρωσική χρήση της «Ημέρας της Νίκης». Η ίδια η επιλογή ημερομηνίας γίνεται έτσι εργαλείο γεωπολιτικής τοποθέτησης για το με ποια Ευρώπη, με ποια αφήγηση του παρελθόντος ευθυγραμμίζεται κανείς.
Σήμερα, με τον πόλεμο στην Ουκρανία να συνεχίζεται και με τη Ρωσία να επενδύει ολοένα περισσότερο σε έναν μιλιταριστικό λόγο, εμποτισμένο με αυτοκρατορικές φαντασιώσεις και αξιώσεις σφαίρας επιρροής λόγο γύρω από την 9η Μαΐου, η απόσταση ανάμεσα στις δύο γιορτές μεγαλώνει.
Στη Μόσχα, η ημερομηνία είναι η κορύφωση ενός εθνικού μύθου θυσίας και νίκης, που επιστρατεύεται για να δικαιολογήσει τις τρέχουσες επιλογές του Κρεμλίνου και να απομονώσει την κοινωνία από την κριτική. Στις Βρυξέλλες, η ίδια ημερομηνία έχει γίνει σύμβολο της σταδιακής μετατροπής της ισχύος σε κανόνες, της υπέρβασης της βίας μέσα από την ολοκλήρωση, της επίπονης προσπάθειας να ενωθεί μια ήπειρος χωρίς να υποκύψει στον πειρασμό της ιστορικής εκδίκησης.
Για τους πολίτες των κρατών-μελών της Ε.Ε. στην Ανατολή, από τη Βαλτική μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα, αυτή η διπλή σημασία της 9ης Μαΐου περιγράφεται συχνά ως «αμήχανη». Είναι η μέρα που η Ρωσία γιορτάζει μια νίκη που για εκείνους σηματοδότησε μισό αιώνα ανελευθερίας, καταστολής και αναγκαστικής ένταξης στη σοβιετική σφαίρα επιρροής, μέχρι την πτώση των καθεστώτων το 1989-1991.
Η ένταξη των πρώην ανατολικών χωρών στην Ε.Ε., από το 2004 και έπειτα, δεν είναι μόνο οικονομική επιλογή, αλλά και συμβολική κίνηση απεγκλωβισμού από τη ρωσική εκδοχή της 9ης Μαΐου και πρόσδεσης στη δυτική ανάγνωση της ειρήνης, του κράτους Δικαίου και της δημοκρατίας. Γι’ αυτό και η «Ημέρα της Ευρώπης» δεν είναι -ή δεν θα έπρεπε να είναι- μια ανώδυνη τελετή ευρωπαϊκής αίγλης, παρά μια συνειδητή επιλογή μνήμης απέναντι σε άλλες, ανταγωνιστικές αφηγήσεις της Ιστορίας.
Η Ευρώπη καλείται να δείξει ότι μπορεί να μετατρέψει τη μνήμη του πολέμου σε μνήμη συνεργασίας, χωρίς να ξεχνά τα εγκλήματα, χωρίς να θολώνει τη διάκριση θύτη και θύματος, χωρίς να κλείνει τα μάτια στον ρεβανσισμό που οικοδομεί σήμερα ένα νέο μιλιταριστικό αφήγημα στη ρωσική πλευρά.
Η 9η Μαΐου, ως η «Ημέρα της Ευρώπης», είναι πλέον το σύμβολο ενός διαρκούς αγώνα αλληλεγγύης μεταξύ εκείνων που ενώνουν τις δυνάμεις για να πάνε μαζί μπροστά και όχι για να υψώσουν νέα τείχη διχασμού. Αυτή την ενότητα γιορτάζουμε. Με τις καλές και τις κακές στιγμές της.
*∆ηµοσιογράφος – ανταποκριτής της ΕΡΤ στις Βρυξέλλες
Εφημερίδα «Κυριακάτικη Απογευματινή»
