Πολλοί αντιμετωπίζουν τη μετανάστευση σαν ένα σύγχρονο πρόβλημα που απαιτεί λύση, στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Άλλοι την αντιλαμβάνονται ως φαινόμενο, ως κατάσταση που συνέβαινε πάντα με διάφορες μορφές. Και πράγματι, ιστορικά οι πληθυσμιακές μετακινήσεις είναι μια πραγματικότητα υπερχρονική. Οι άνθρωποι, ατομικά και συλλογικά, κινούνταν πάντα προς την κατεύθυνση που τους καλεί η προσδοκία για βελτίωση των όρων της ζωής τους.
Αντίστοιχα όμως διαχρονικά αναπτύσσεται και η άμυνα των κοινωνιών προς τους ξενιστές. Τα άτομα και οι πληθυσμοί που μπαίνουν στο γεωγραφικό και κοινωνικό φάσμα μιας υπάρχουσας κοινότητας προσπαθούν να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους, ενώ το ένστικτο επιβίωσης του ήδη υφιστάμενου πληθυσμού συνεγείρει τα ανακλαστικά αντίδρασης και αυτοάμυνας απέναντι στον άλλο, στον ξένο.
Φυσιολογικά όλα αυτά. Δεν παύουν όμως να συνθέτουν ένα υπόβαθρο πολύ συχνά εκρηκτικό, ιδίως όταν η κοινωνία υποδοχής βρίσκεται σε στενότητα πόρων και ο πληθυσμός εισόδου απαιτεί να δεσμεύσει ένα μέρος τους. Ακόμη περισσότερο όταν υπάρχουν οφθαλμοφανείς πολιτισμικές αντιθέσεις και δεν κυριαρχεί πνεύμα ανταλλαγής αλλά ανταγωνισμού. Οι προκλήσεις εντείνονται εκθετικά.
Όλες αυτές οι προκλήσεις θέτουν ζητήματα και τα ζητήματα καλούν σε απαντήσεις. Όσο πιο εύκολη η απάντηση, όσο πιο απόλυτη, τόσο πιο πιασάρικη στο ανταλλακτήριο ιδεών της πολιτικής. Κι εκεί γεννιέται και ανθίζει ο λαϊκισμός, που διακρίνεται για τις ευπώλητες απαντήσεις του, ανεξάρτητα από το περιεχόμενό τους. Γιατί ο λαϊκισμός δεν έχει ένα μόνο πρόσωπο, έχει πάντα τουλάχιστον δύο, καθώς κάθε ανέξοδη πομφόλυγα έχει πάντα την αντίθετή της.
Αν οι άνθρωποι αγαπούν την υπερβολή, η πολιτική τη λατρεύει. Και την αξιοποιεί εξόχως στα πιο μεγάλα και δύσκολα. Όσο πιο απαιτητικό, δυσθεώρητο και δυσεπίλυτο είναι ένα ζήτημα, τόσο πιο πολύ σαγηνεύει τους λάτρεις της λαϊκίστικης απλοϊκότητας. Έχουμε μαζική μετακίνηση ανθρώπων σε ένα κορεσμένο κοινωνικό και πολιτικό σύστημα με εντεινόμενους ταυτοτικούς ανταγωνισμούς; Ας κραυγάσουμε «ανοίξτε τα σύνορα, χωράμε όλοι». Ας ουρλιάξουμε «να πνιγούν όλοι, φτάνει να μην έρθουν εδώ».
Για αυτό στην Ευρώπη του 21ου αιώνα ενδημούν και οι δύο κραυγές, και η μία τρέφει μάλιστα την άλλη, πηγαίνουν χέρι χέρι. Και οι δύο επαγγέλλονται μια «λύση» προφανή και εύλογη, αλλά καμιά από τις δύο δεν κομίζει στην πραγματικότητα προοπτική. Γιατί είναι και οι δύο ανέξοδες αλλά κούφιες. Γιατί όποτε κλήθηκαν να εφαρμοστούν κατέληξαν σε άτακτους συμβιβασμούς μπροστά στο τείχος της πραγματικότητας.
Η μετανάστευση -η παράνομη προφανώς, η μαζική και ασύντακτη μετανάστευση- δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με όρους παιδικής χαράς ή στρατοπέδου συγκέντρωσης, είναι αμφότερα αδιέξοδα, για διαφορετικούς προφανώς αλλά εξίσου δραστικούς λόγους. Είναι μια εξαιρετικά απαιτητική κατάσταση που μας υποχρεώνει σε ψυχραιμία και αποτελεσματικότητα. Που μας επιβάλλει πρωτίστως την ανάγκη για κανόνες, για σχέδιο, για αρχές και ευελιξία απέναντι στην πιο δύσκολη πολιτική εξίσωση της σύγχρονης εποχής.
Στο Μεταναστευτικό γεννιούνται και πεθαίνουν άδοξα όλες οι περήφανες και κούφιες πολιτικές βεβαιότητες. Όσο πιο γρήγορα, υπεύθυνα και συλλογικά κατανοήσουμε, στην Ελλάδα και κυρίως στην Ευρώπη, ότι μόνο με κανόνες και σχέδιο μπορούμε να διαχειριστούμε αυτή την πολιτική βόμβα, τόσο το καλύτερο για όλους. Όρος απαράβατος όμως είναι, κόντρα σε όσους επενδύουν στις κραυγές, οι υπεύθυνες ηγεσίες και πολιτικές δυνάμεις να ακούνε την αγωνία των κοινωνιών, αλλά εξίσου να λένε την αλήθεια στους πολίτες. Το να πεις και να κάνεις τα πιο απλά είναι συχνά το δυσκολότερο…
Ο κ. Χαραλαμπίδης είναι δημοσιογράφος και ιστορικός
Εφημερίδα Απογευματινή
