Σε πολλαπλά διπλωματικά μέτωπα κινείται η Αθήνα μετά την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το λιβυκό κοινοβούλιο, επιδιώκοντας να ενισχύσει τη διεθνή αντίδραση και να θωρακίσει τις ελληνικές θέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Κομβικό στοιχείο αυτής της προσπάθειας αποτελεί η επιτάχυνση των συνομιλιών με την Αίγυπτο για την επέκταση της οριοθέτησης των θαλάσσιων ζωνών, σε μια περίοδο κατά την οποία αναζωπυρώνονται οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις στην περιοχή.
Την ανάγκη εντατικοποίησης των διαπραγματεύσεων συμφώνησαν οι υπουργοί Εξωτερικών Ελλάδας και Αιγύπτου, Γιώργος Γεραπετρίτης και Μπαντρ Αμπντελάτι, κατά τη διάρκεια τηλεφωνικής επικοινωνίας. Οι δύο πλευρές απέρριψαν τις ενέργειες του λιβυκού κοινοβουλίου και επανέλαβαν τη σημασία του σεβασμού του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, επιβεβαιώνοντας παράλληλα τη βούλησή τους να προχωρήσει η συζήτηση για τις θαλάσσιες ζώνες.
Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου του 2020 αφορούσε μερική οριοθέτηση και αποτέλεσε σημαντικό στοιχείο της ελληνικής διπλωματικής στρατηγικής απέναντι στις διεκδικήσεις που περιλαμβάνονται στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον το ενδεχόμενο επέκτασης της συμφωνίας προς ανατολάς, πέρα από τον 28ο μεσημβρινό, περιοχή στην οποία μέχρι σήμερα το Κάιρο εμφανιζόταν επιφυλακτικό ως προς την έναρξη διαπραγματεύσεων.
Η επιτάχυνση των επαφών δεν συνιστά, πάντως, νέα συμφωνία οριοθέτησης ούτε ακυρώνει αυτομάτως το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Δημιουργεί, ωστόσο, νέα δεδομένα στη διπλωματική κινητικότητα της Ανατολικής Μεσογείου και ενισχύει τη σημασία της ελληνοαιγυπτιακής συνεργασίας.
Το Κάιρο και οι ισορροπίες στη Λιβύη
Η Αίγυπτος αντιμετωπίζει τη Λιβύη ως περιοχή ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας και παρακολουθεί τις προσπάθειες της Τουρκίας να ενισχύσει την επιρροή της, ιδίως στην ανατολική πλευρά της χώρας. Η ενίσχυση της ελληνοαιγυπτιακής συνεργασίας ενδέχεται να επηρεάσει τις ισορροπίες που επιδιώκει να διατηρήσει το Κάιρο ανάμεσα στις περιφερειακές δυνάμεις.
Η Τουρκία έχει υποστηρίξει διαχρονικά την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με την Αίγυπτο βάσει της μέσης γραμμής, θέση που θα μπορούσε να έχει επιπτώσεις στα ελληνικά συμφέροντα στην περιοχή. Για την Αθήνα, επομένως, η προώθηση των συνομιλιών με το Κάιρο αποτελεί σημαντική διπλωματική προτεραιότητα.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Νίκου Μελέτη, η επιτάχυνση των διαπραγματεύσεων μπορεί να αποτελέσει ισχυρό αντίβαρο στις τουρκικές επιδιώξεις. Η έκβαση, ωστόσο, θα εξαρτηθεί από την πορεία των συνομιλιών και τη δυνατότητα των δύο χωρών να συμφωνήσουν σε συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές.
Κοινό μέτωπο των 27 της ΕΕ κατά του μνημονίου
Παράλληλα με τις ελληνοαιγυπτιακές επαφές, η Αθήνα επιδιώκει να ενισχύσει τη διεθνή αμφισβήτηση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Τα 27 κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης καταδίκασαν τη συμφωνία, επισημαίνοντας ότι δεν συνάδει με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και ότι δεν μπορεί να θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών.
Στην κοινή δήλωσή τους, τα κράτη-μέλη χαρακτηρίζουν το μνημόνιο Τουρκίας – Λιβύης άκυρο και ανυπόστατο, υποστηρίζοντας ότι δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες για τρίτες χώρες.
Το ζήτημα τέθηκε και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ από τη Μόνιμη Αντιπρόσωπο της Ελλάδας. Η ελληνική πλευρά υπογράμμισε ότι η γεωγραφία δεν αλλάζει και ότι οι θαλάσσιες διεκδικήσεις δεν μπορούν να αναδιαμορφώνονται με μονομερείς αποφάσεις. Παράλληλα, προειδοποίησε για τις πιθανές επιπτώσεις της απόφασης του λιβυκού κοινοβουλίου στη σταθερότητα και την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου.
Με βάση τις εκτιμήσεις που μεταφέρει ο Νίκος Μελέτης, η Αθήνα αναμένεται να επιδιώξει να αναδείξει περαιτέρω το ζήτημα των συνεπειών για την Τουρκία και τη Λιβύη τόσο στα ευρωπαϊκά όργανα όσο και στον ΟΗΕ.
Η αμερικανική παρέμβαση και το μήνυμα για διάλογο
Διαφορετική έμφαση δίνει η Ουάσιγκτον, η οποία καλεί Ελλάδα και Τουρκία να αντιμετωπίσουν τις διαφορές τους μέσω διμερούς διαλόγου. Εκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ανέφερε στην ΕΡΤ ότι οι δύο χώρες είναι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες τις ενθαρρύνουν να συνεχίσουν τις συνομιλίες για την αντιμετώπιση των σημείων διαφωνίας τους.
Η αμερικανική τοποθέτηση εστιάζει στη διπλωματική οδό και στην ανάγκη διαχείρισης των διαφορών μεταξύ των δύο συμμάχων. Δεν συνιστά, ωστόσο, ρητή θέση για τη νομική ισχύ του τουρκολιβυκού μνημονίου, διατηρώντας διακριτή τη στάση της Ουάσιγκτον από τις ευρωπαϊκές διατυπώσεις.
Χατζηδάκης: Συνεχίζονται κανονικά οι έρευνες νοτίως της Κρήτης
Η ελληνική κυβέρνηση διαμηνύει ότι η κύρωση του μνημονίου από τη λιβυκή πλευρά δεν ανατρέπει τον σχεδιασμό της εξωτερικής πολιτικής ούτε επηρεάζει την προώθηση των στρατηγικών έργων. Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Κωστής Χατζηδάκης, χαρακτήρισε δυσάρεστη την εξέλιξη, υποστηρίζοντας παράλληλα ότι δεν ακυρώνει τις σημαντικές επιτυχίες της ελληνικής διπλωματίας.
Ο ίδιος διαβεβαίωσε ότι οι προγραμματισμένες έρευνες νοτίως της Κρήτης θα συνεχιστούν κανονικά. Στην ίδια κατεύθυνση, ο υφυπουργός Εξωτερικών Τάσος Χατζηβασιλείου τόνισε ότι η Ελλάδα έχει προκηρύξει θαλάσσια οικόπεδα στην περιοχή και προχωρά στον σχεδιασμό έργων συνδεσιμότητας, ακόμη και σε περιοχές που επικαλύπτονται από τις τουρκολιβυκές διεκδικήσεις.
Ο κ. Χατζηβασιλείου αναφέρθηκε, επίσης, στη συμφωνία οριοθέτησης με την Αίγυπτο, χαρακτηρίζοντάς την σημαντικό αντίβαρο στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η κυβέρνηση επιδιώκει, με αυτόν τον τρόπο, να διαχωρίσει τη διπλωματική αντιπαράθεση από την εξέλιξη των ενεργειακών ερευνών και των σχεδίων περιφερειακής διασύνδεσης.
Η Άγκυρα υπερασπίζεται τη νομιμότητα της συμφωνίας
Η Τουρκία απορρίπτει τις διεθνείς επικρίσεις και υπεραμύνεται της νομικής ισχύος του μνημονίου. Ο εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Άμυνας, αντιναύαρχος Ζεκί Ακτούρ, υποστήριξε ότι η οριοθέτηση των περιοχών θαλάσσιας δικαιοδοσίας εμπίπτει στα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών και ότι η ισχύς της συμφωνίας δεν μπορεί να ακυρωθεί μέσω μονομερών αξιολογήσεων τρίτων πλευρών.
Την αντίθεσή τους στις κινήσεις του λιβυκού κοινοβουλίου εξέφρασαν, σύμφωνα με το παρεχόμενο ρεπορτάζ, η Κύπρος, η Γερμανία, η Αίγυπτος και το Ισραήλ, διευρύνοντας τον κύκλο των αντιδράσεων γύρω από το ζήτημα.
Η Αθήνα επιχειρεί πλέον να συνδυάσει την ευρωπαϊκή και διεθνή διπλωματική πίεση με την ενίσχυση των διμερών σχέσεων και την προώθηση της συμφωνίας με την Αίγυπτο. Η επέκταση της ελληνοαιγυπτιακής οριοθέτησης αναδεικνύεται σε κρίσιμο πεδίο των επόμενων διαπραγματεύσεων, χωρίς να προεξοφλείται ούτε το περιεχόμενο μιας ενδεχόμενης συμφωνίας ούτε η επίδρασή της στις ευρύτερες περιφερειακές ισορροπίες.
