Επιστηµονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, επιµελητής της έκθεσης-must (όχι µόνο για λάτρεις της ζωηρόχρωµης, σκαµπρόζικης, συχνά «εκκωφαντικής» pop art) «Balloon Venus Lespugue (Orange)» του Τζεφ Κουνς, µε πλούσιo παλµαρέ -και στα αµφιθέατρα ως ακαδηµαϊκός-, ο «κοσµοπολίτης της Αρχαιολογίας» Παναγιώτης Ιωσήφ µιλά στην «Κυριακάτικη Απογευµατινή». Σε µια αποκαλυπτική κουβέντα, µε πυρήνα τον «µετρ της pop art», τον πιο καλοπληρωµένο εικαστικό του πλανήτη, εκατοµµυριούχο Τζεφ Koυνς βεβαίως, και την ουσία αυτής της συναρπαστικής έκθεσης, παράλληλα κλείνει τα µάτια, αφήνεται στην Τέχνη και επαναφέρει άλλες εµπειρίες.
Είστε επιστηµονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και επιµελητής της πολυδιάστατης, υπέροχης έκθεσης «Jeff Koons ‘‘Venus’’ Lespugue». Πώς προέκυψε ο «διάλογος» της pop art του Κουνς µε τα αριστουργηµατικά αντίγραφα των κυκλαδικών προϊστορικών ειδωλίων; Οπως και αυτή η εκπληκτική σκηνογραφία στη σκοτεινή αίθουσα που θυµίζει σπηλιά;
Τα περισσότερα ειδώλια βρέθηκαν σε σπήλαια, οπότε ανασυνθέσαµε το κλίµα. Είναι τόσο µικροσκοπικά, που τότε θα µπορούσαν να κρέµονται στον λαιµό,
ίσως σαν φυλαχτά, µε τον τρόπο που φοριέται σήµερα ένα µενταγιόν. Σε δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης, µας ταξιδεύουν στις απαρχές της ανθρωπότητας που µας είναι άγνωστες. Το ταξίδι αυτό στον χρόνο και στο «σκοτάδι» ήταν εκ των ων ουκ άνευ. Ολες οι τελευταίες εκθέσεις που έχουµε οργανώσει στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης έχουν περισσότερο αισθητηριακή προσέγγιση και έντονη σκηνογραφία. Ο λόγος είναι πως µας ενδιαφέρει ο επισκέπτης να αισθανθεί προτού µάθει. Η έκθεση, όπως την αντιλαµβανόµαστε, είναι βιωµατική εµπειρία, το ζητούµενο είναι να µπορέσεις να αλληλεπιδράσεις, είτε µε την αφήγηση είτε µε το κλίµα. Θεωρώ πως και γι’ αυτό σηµειώνει µεγάλη επιτυχία. Εξάλλου, το Μουσείο δεν είναι µόνο για να διδάσκει. Οι ερµηνείες της έκθεσης είναι όσες και οι άνθρωποι που την προσεγγίζουν. Ο επισκέπτης θα δει ότι οι 9 στις 10 προβαλλόµενες «Αφροδίτες» έχουν τοποθετηθεί σε κυκλική προθήκη: αυτό παραπέµπει στις καµπυλότητες του Κουνς, στον κύκλο της ζωής και της µήτρας. Είναι φτιαγµένες από στεατίτη, οστά, χαυλιόδοντα µαµούθ. Το δε υλικό που χρησιµοποιήθηκε για την περιστρεφόµενη Αφροδίτη του Lespugue είναι ψηµένος πηλός, το παλαιότερο τεχνούργηµα που αναπαριστά τον άνθρωπο.
Και η ουσία των καµπυλοτήτων;
Οι άνθρωποι τότε ζούσαν σε συνθήκες απόλυτης ανέχειας, εποµένως οι εύσαρκες δηµιουργίες για εκείνους ισοδυναµούσαν µε πλούτο και υγεία – ήταν η φιλοδοξία τους να γίνουν έτσι. Βέβαια, ο όρος «Αφροδίτη» είναι συµβατικός, απότοκο της πατριαρχικής ερµηνείας της Αρχαιολογίας. Μπορεί κάλλιστα να πρόκειται
και για έργα γυναικών: περιεργάζοντάς τες διαπιστώνεις πως είναι λες και οι γυναίκες αποτυπώνουν το σώµα τους από πάνω προς τα κάτω· τα µέλη του σώµατος εµφανίζονται πιο διογκωµένα, το κορµί µοιάζει να βρίσκεται σαν σε πυραµίδωση. Αυτό το µοντέλο του ρόµβου αποτελεί το κυρίαρχο γεωµετρικό σχήµα πάνω στο
οποίο στηρίζονται οι «Αφροδίτες» στον χωροχρόνο· τις συναντάµε σε Κεντρική Ασία, Μογγολία, Νότια Γαλλία, Γερµανία, Αυστρία, Ρωσία, Ουκρανία, από το 43000
έως το 18000 π.Χ.
Ο Κουνς ήταν ασύλληπτα προσηνής στη συνάντησή µας, απάντησε σε όλα δίχως περιστροφές…
Για µένα ο Κουνς -τον οποίο πρώτα, όπως όλοι φυσικά, γνώριζα από τη δηµόσια εικόνα του- αποτέλεσε µία πάρα πολύ ευχάριστη έκπληξη: έχει βαθιά γνώση της
Ιστορίας της Τέχνης, έχει φιλοσοφικό και ενδοσκοπικό βάθος, έχει να πει πολλά, το έργο του είναι τροµερά βαθύ· επιθυµεί να εγγραφεί σε µια εξαιρετικά µακρά παράδοση, αυτήν της Τέχνης και της ιστορίας της, της γλυπτικής και της αναπαράστασης του ανθρώπινου σώµατος. Εκτός από καλλιτέχνης, άλλωστε, είναι και τεχνίτης: artist και artisan µαζί· διαθέτει και την τεχνική και την τεχνολογική ικανότητα. Και µόνο το ότι παίρνει τα 15 εκατοστά και τα µεταφέρει στην κολοσσιαία κλίµακα των 2,70 µέτρων είναι πολιτιστική επανερµηνεία! Κάτι ευαίσθητο και εύθραυστο, το «µεταφράζει» µε τον δικό του τρόπο, αξιοποιώντας ως πρώτη ύλη τον ανοξείδωτο χάλυβα. Αυτό σηµαίνει ότι το έργο του επιθυµεί να µείνει στο διηνεκές· αγγίζει ευαίσθητες χορδές, δείχνοντας πως η Τέχνη είναι και πρέπει να είναι συναίσθηµα. Ακόµη και η αδιαφορία και η απουσία (κριτικής), άλλωστε, συνιστούν πρόκληση συναισθήµατος.
Ποια προσωπικότητα απ’ όσες έχετε γνωρίσει θεωρείτε περισσότερο πεφωτισµένη; Ποιος, τρόπον τινά, καθόρισε την πορεία σας ίσως λόγω γνώσεων, ίσως λόγω κοινής οπτικής απέναντι στις Τέχνες;
Κατ’ αρχάς πάντα µε το ένα πόδι βρισκόµουν στο εξωτερικό, έχοντας εργαστεί από τις Κάτω Χώρες, το Βέλγιο και την Ολλανδία, µέχρι τη Γαλλία, την Αγγλία και την Αµερική. Είµαι κοσµοπολίτης της Αρχαιολογίας. Σηµείο καµπής λοιπόν ήταν η συνάντηση µε τον Bέλγο ιστορικό και ακαδηµαϊκό Φρανσουά ντε Καλατάι,
ο οποίος µε ενέπνευσε να ασχοληθώ µε τη Νοµισµατική: πρόκειται για τεράστια προσωπικότητα, φάρο πολιτισµού, διαµορφώνει χαρακτήρες.
Εξακολουθείτε να διδάσκετε σε πανεπιστηµιακά ιδρύµατα;
Πλέον, καθώς βρίσκοµαι µόνιµα στην Αθήνα και στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, διδάσκω κυρίως µέσω ∆ιαδικτύου, πραγµατοποιώντας online µαθήµατα.
Σκοπός µου είναι να κρατήσω τους διδακτορικούς φοιτητές.
Κλείνοντας τα µάτια, ποια αρχαιότητα/σύγχρονο έργο Τέχνης επαναφέρετε;
Τον θώρακα και το αργυρό κράνος από το Προδρόµι Θεσπρωτίας. Τα φέραµε το 2023 για την εκπληκτική έκθεση «Χαιρώνεια, 2 Αυγούστου 338 π.Χ.: Μια µέρα
που άλλαξε τον κόσµο». Υποσυνείδητα, µου έρχεται και το άγαλµα του δυνάστη των Θερµών στη Ρώµη, ενός ελληνιστικού ηγεµόνα: ήταν το θέµα του πρώτου µου
άρθρου, το 2000!
∆εν γίνεται να µην επανέλθω στην παράλληλη προβολή της φανταχτερής «Αφροδίτης» του Κουνς µε τις µινιµαλιστικές προϊστορικές. Τι θα λέγατε γι’ αυτές τις κούκλες στο αµφιθέατρο;
Η έκθεση δείχνει πως ο χρόνος είναι κλέφτης: µας «µιλά» για τους ανθρώπους της ύστερης παλαιολιθικής εποχής που έχουν το ίδιο hardware µε τους σύγχρονους, πλην όµως αλλάζει το software. Αλλωστε, τότε το προσδόκιµο ήταν πολύ µικρό· έπρεπε να ζήσουν πολύ γρήγορα ό,τι ήταν να ζήσουν και να µεταβιβάσουν τη
γνώση στην επόµενη γενιά, να επιδοθούν σε συσσώρευση γνώσης και να τη µεταλαµπαδεύσουν, να την επικοινωνήσουν άµεσα. Σήµερα καταναλώνουµε πολύ
γρήγορα ό,τι εµφανίζεται.
Ενα σχόλιο για την καταλυτική παρέµβαση της τεχνητής νοηµοσύνης στη ζωή µας και την αµετροέπεια στη χρήση της στα πάντα;
Σε τρία χρόνια δεν θα γνωρίζουµε το αληθινό από το δηµιούργηµα της τεχνητής νοηµοσύνης. Οµως, η Α.Ι. στηρίζει την επιστηµονική γνώση, είναι συγκλονιστικό
εργαλείο, αρκεί να ξέρεις να τη χειριστείς. Επίσης, δεν θα πάρει θέση, που συνεπάγεται ότι αντιλαµβάνεσαι αµέσως τη διαφορά ανάµεσα σε ένα κείµενο, επί παραδείγµατι, γραµµένο από την Α.Ι. και από τον άνθρωπο. Σηµασία έχει να τη χρησιµοποιείς µε δεοντολογικούς και ηθικούς τρόπους, καθώς πρόκειται για ενεργειακή δίνη. Να επισηµάνω και την κολοσσιαία χρήση νερού για τις µηχανές Α.Ι., εστιάζοντας στην αµετροέπεια στη χρήση της, την οποία τονίσατε: για να ψύχονται τα µηχανήµατα που χρησιµοποιούν τον αλγόριθµο της τεχνητής νοηµοσύνης χρησιµοποιούνται δισεκατοµµύρια κυβικά νερού. Θεωρώ, ωστόσο, πως σε βάθος χρόνου µπορεί να βοηθήσει και στην ουσία του ιατρικού ερωτήµατος: στην πρόγνωση του καρκίνου, για παράδειγµα, ήδη έχει τα ίδια ποσοστά µε τους καλύτερους ογκολόγους.
Πώς «εισέβαλε» αυτή η pop art «Αφροδίτη» στο Μουσείο; Εδώ δεν τίθεται ζήτηµα… Α.Ι.
Τοποθετήθηκε γερανός στη λεωφορειολωρίδα της Βασιλίσσης Σοφίας και έπειτα «εισέβαλε» µε χειρουργική ακρίβεια: πρώτα έπρεπε να µπει σε κιβώτιο δύο τόνων, αφαιρέσαµε πόρτες και παράθυρα για να τοποθετηθεί µε το κιβώτιο και, σε επόµενο χρόνο, τη βγάλαµε από το κιβώτιο. Ηταν πολύ απαιτητική διαδικασία και
φυσικά όλα επιτεύχθηκαν σε συνεργασία µε το στούντιο του Κουνς. Παραµένοντας στο έργο, είναι ανοιχτό στην επικοινωνία, οι αντανακλάσεις αναδεικνύονται µέσα από το ίδιο, αγκαλιάζει τον περιβάλλοντα χώρο, αγκαλιάζει και τον επισκέπτη που το περιεργάζεται. Λόγω της καµπυλότητας, λειτουργεί σαν παραµορφωτικός καθρέφτης. Εχει παιχνιδιάρικη διάσταση, βλέπεις τον εαυτό σου πάνω του, γίνεσαι µέρος του. Είναι µια πρόκληση η φωτογράφιση δίπλα του, λόγω της αντανακλαστικότητας του ίδιου του ευτελούς, αλλά τόσο εντυπωσιακού συγχρόνως, υλικού του. Ο ιδανικός επισκέπτης, αντικρίζοντάς το, προβαίνει σε ενδοσκόπηση: αυτό συµβαίνει διότι δεν σου «ζητάει» να το δεις και να φύγεις έτσι απλά, αλλά να καθίσεις ώρα να το εξετάσεις – και να… σε εξετάσεις! ∆εν επιταχύνει τον ιστορικό χρόνο. Παράλληλα, φωτίζεται µε φυσικό φως, κάθε φορά που αλλάζει ο ήλιος αλλάζει και το ίδιο. Εµάς -και για όσους ενδεχοµένως προσάπτουν επιδερµικότητα στον Κουνς- µας ενδιαφέρει το ότι φεύγει ευχαριστηµένος ο επισκέπτης. Και µόνο το ότι αποχωρεί κάποιος µε χαµόγελο, ικανοποιηµένος, πλήρης, έχοντας προηγουµένως αντικρίσει τη δουλειά του, λέει πολλά.
Γιατί περιστρέφεται η «Αφροδίτη»;
Επειδή το κεφάλι θα µπορούσε να είναι τα πόδια και το αντίστροφο. Οταν, δε, την αντικρίζεις από την πίσω όψη, δυνητικά µπορείς να δεις και µαλλιά. Εκεί λοιπόν
έρχεται το εκπαιδευτικό κοµµάτι, αυτό που λέγαµε πριν. Επιδιώκουµε να δώσουµε στον επισκέπτη την ευκαιρία να κατανοήσει τις υφιστάµενες πολλαπλές ερµηνείες των αντικειµένων· να καταλάβει ότι η µελέτη του παρελθόντος είναι µια νοητική άσκηση. Κι εδώ να τονίσω ότι η γνώση µας για το παρελθόν είναι ναυάγιο: από µικρά «σπαράγµατα», επιχειρούµε να το ανασυνθέσουµε. Τι σηµαίνουν τα παραπάνω; Και ότι πάντα απαιτείται, προϋποτίθεται τροµακτική πειθαρχία στον τρόπο που προσεγγίζεις την πηγή.
Η έκθεση διαρκεί έως το τέλος Αυγούστου. Κάτι άλλο που δροµολογείτε στο Μουσείο;
Στο πλαίσιο των δράσεων «Guided Talks», προσκαλούµε ανθρώπους από τους χώρους της Τέχνης, της Ψυχολογίας, της Ιστορίας. Μαζί µε 35 συµµετέχοντες από
το κοινό -είναι περιορισµένος ο αριθµός των συµµετεχόντων-, ο εκάστοτε πρωταγωνιστής-οµιλητής την παρουσιάζει µε τον δικό του τρόπο. Το πρώτο έγινε µε τον
Πάρι Μέξη (σ.σ. καταξιωµένος σκηνογράφος, σκηνοθέτης, creative director). Ετσι, το Μουσείο πρωτοπορεί, αφήνοντας άλλους να ερµηνεύσουν την έκθεση µε
τον τρόπο τους: στην Τέχνη δεν υπάρχει άσπρο-µαύρο, καλό-κακό, αλλά η ανάγνωση-ερµηνεία που δίνει ο καθένας µας όταν έρχεται σε επαφή µαζί της.
Κυριακάτικη Απογευματινή
