Στο σύγχρονο διεθνές περιβάλλον, οι Υπηρεσίες Πληροφοριών βρίσκονται στο επίκεντρο µιας διαρκούς αντιπαράθεσης. Για ορισµένους αποτελούν αναγκαίο εργαλείο εθνικής ασφάλειας· για άλλους, έναν µηχανισµό που µπορεί να διολισθήσει σε αδιαφάνεια, υπέρβαση αρµοδιοτήτων και µυστικές επιχειρήσεις αµφίβολης νοµιµότητας. Η αλήθεια βρίσκεται ανάµεσα στα δύο. Οι Υπηρεσίες Πληροφοριών είναι αναγκαίες για την προστασία του κράτους, αλλά η αναγκαιότητά τους δεν τις απαλλάσσει από τον έλεγχο, τη νοµιµότητα και τη δηµοκρατική λογοδοσία.
Η σηµασία τους αυξάνεται επειδή η απειλή κατά των κρατών έχει µεταβληθεί. ∆εν περιορίζεται πλέον σε συµβατικές στρατιωτικές επιθέσεις ή σε κλασική κατασκοπεία. Οι σύγχρονες απειλές είναι συχνά υβριδικές: συνδυάζουν στρατιωτικά και µη στρατιωτικά µέσα, φανερές και συγκαλυµµένες ενέργειες, κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση, οικονοµική πίεση, εργαλειοποίηση µεταναστευτικών ροών, επιθέσεις σε κρίσιµες υποδοµές και προσπάθειες κοινωνικής αποσταθεροποίησης. Το ΝΑΤΟ περιγράφει τις υβριδικές απειλές ως συνδυασµό στρατιωτικών και µη στρατιωτικών, συγκαλυµµένων και φανερών µέσων, όπως παραπληροφόρηση, κυβερνοεπιθέσεις και οικονοµική πίεση, µε σκοπό την ασάφεια µεταξύ ειρήνης και πολέµου και την υπονόµευση των κοινωνιών.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο πρώτος ρόλος των Υπηρεσιών Πληροφοριών είναι η έγκαιρη προειδοποίηση. Το κράτος δεν µπορεί να αντιδρά αποτελεσµατικά σε µια απειλή την οποία δεν έχει
αντιληφθεί εγκαίρως. Η συλλογή, ανάλυση και αξιολόγηση πληροφοριών επιτρέπει την αναγνώριση προπαρασκευαστικών ενεργειών: ύποπτες κινήσεις σε δίκτυα κρίσιµων υποδοµών, οργανωµένες εκστρατείες παραπληροφόρησης, χρηµατοδότηση ακραίων δικτύων, ύποπτες επαφές ξένων δρώντων ή προσπάθειες διείσδυσης σε δηµόσιους θεσµούς, απόπειρες στρατολόγησης εγχώριων συνεργατών. Στις υβριδικές απειλές η έγκαιρη ανίχνευση είναι κρίσιµη, επειδή ο αντίπαλος επιδιώκει ακριβώς να δράσει κάτω από το όριο της ανοιχτής
σύγκρουσης.
∆εύτερος ρόλος είναι η κατανόηση της πρόθεσης του αντιπάλου. Η κυβερνοεπίθεση, η διαρροή πληροφοριών ή η διάδοση ψευδών αφηγηµάτων δεν έχουν πάντα την ίδια στρατηγική σηµασία. Μπορεί να αποτελούν απλή εγκληµατική ενέργεια, επιχείρηση επιρροής, δοκιµή δυνατοτήτων ή προετοιµασία ευρύτερης αποσταθεροποίησης. Οι Υπηρεσίες Πληροφοριών καλούνται να απαντήσουν όχι µόνο στο «τι συνέβη», αλλά και στο «ποιος το κάνει, γιατί το κάνει και τι πιθανόν ακολουθεί». Αυτό είναι ιδιαίτερα σηµαντικό στις υβριδικές απειλές, τις
οποίες το Hybrid CoE, στο Ελσίνκι, περιγράφει ως συντονισµένες ενέργειες, που στοχεύουν συστηµικές ευπάθειες δηµοκρατικών κρατών και εκµεταλλεύονται τα όρια ανίχνευσης και απόδοσης ευθύνης.
Τρίτος ρόλος είναι η προστασία των κρίσιµων οντοτήτων. Ενέργεια, τηλεπικοινωνίες, µεταφορές, Υγεία, χρηµατοπιστωτικό σύστηµα, δηµόσια διοίκηση και ψηφιακές υπηρεσίες αποτελούν πλέον στρατηγικούς στόχους. Οι επιθέσεις δεν αποσκοπούν πάντοτε στην πλήρη καταστροφή τους· συχνά επιδιώκουν την προσωρινή διατάραξη, την απώλεια εµπιστοσύνης και την πρόκληση πολιτικής πίεσης. Η περίπτωση των υποθαλάσσιων καλωδίων, αγωγών και δικτύων ενέργειας δείχνει ότι οι υβριδικές απειλές στρέφονται σε υποδοµές που έχουν τεράστια σηµασία για κοινωνίες και οικονοµίες, αλλά δεν είχαν σχεδιαστεί εξαρχής για συνθήκες γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Τέταρτος ρόλος είναι η αντιµετώπιση της ξένης κακόβουλης επιρροής. Η παραπληροφόρηση, οι επιχειρήσεις επιρροής, η χειραγώγηση κοινωνικών εντάσεων και η στοχοποίηση δηµόσιων
προσώπων δεν είναι απλώς επικοινωνιακά προβλήµατα. Μπορούν να υπονοµεύσουν εκλογές, να µειώσουν την εµπιστοσύνη στους θεσµούς και να ενισχύσουν την πόλωση. Οι Υπηρεσίες Πληροφοριών δεν πρέπει να γίνονται µηχανισµός ελέγχου της δηµόσιας συζήτησης. Οφείλουν, όµως, να εντοπίζουν ξένες συντονισµένες επιχειρήσεις, δίκτυα επιρροής και τεχνητή ενίσχυση αφηγηµάτων που συνδέονται µε εχθρικούς κρατικούς ή παρακρατικούς δρώντες.
Πέµπτος ρόλος είναι η υποστήριξη της λήψης αποφάσεων. Οι πολιτικές και επιχειρησιακές αποφάσεις σε περιόδους κρίσης απαιτούν ακριβή εικόνα της κατάστασης. Η αξία των Υπηρεσιών
Πληροφοριών δεν βρίσκεται µόνο στη συλλογή µυστικών πληροφοριών, αλλά κυρίως στη σύνθεση: στην παραγωγή εκτιµήσεων, σεναρίων, αξιολογήσεων κινδύνου και προειδοποιήσεων προς την πολιτική ηγεσία. Στο πλαίσιο της Ε.Ε. η ανάγκη για κοινή επίγνωση µιας κατάστασης, έγκαιρη προειδοποίηση και συντονισµένη αντίδραση αναδεικνύεται και σε πεδία όπως η εργαλειοποίηση της µετανάστευσης και οι κυβερνητικά υποστηριζόµενες υβριδικές απειλές.
Εκτος ρόλος είναι η ανάληψη εξωχώριων ειδικών αποστολών για τη δηµιουργία δικτύων ή εξουδετέρωση απειλών στην έδρα όπου αυτές σχηµατοποιούνται. Αυτές είναι οι δυσκολότερες και πλέον επικίνδυνες αποστολές, τις οποίες κανείς ποτέ δεν µαθαίνει. Ούτε καν αυτοί οι οποίοι έχουν το δικαίωµα να γνωρίζουν, αλλά δεν είναι αναγκαίο να γνωρίζουν (κατά την εύστοχη διάκριση «the right to know Vs the need to know», όπως έξοχα επεσήµανε παλαιότερα ο sir Humphrey, στην ιστορική σειρά του BBC «Yes, Prime minister», που εξακολουθεί και σήµερα να παραµένει επίκαιρη). Ωστόσο, η ενίσχυση των Υπηρεσιών Πληροφοριών δεν µπορεί να σηµαίνει ανεξέλεγκτη δράση. Σε µια δηµοκρατία, η µυστικότητα είναι επιχειρησιακή ανάγκη, όχι
θεσµικό προνόµιο. Οι υπηρεσίες αυτές πρέπει να λειτουργούν µε σαφές νοµικό πλαίσιο, αναλογικότητα, ανεξάρτητη εποπτεία, κοινοβουλευτικό έλεγχο και δικαστικές εγγυήσεις, όπου απαιτείται. Η δηµοκρατική εποπτεία των Υπηρεσιών Ασφαλείας και Πληροφοριών θεωρείται διεθνώς αναγκαίο στοιχείο χρηστής διακυβέρνησης του τοµέα ασφαλείας.
Το κρίσιµο ζήτηµα, εποµένως, δεν είναι αν ένα κράτος χρειάζεται Υπηρεσίες Πληροφοριών. Τις χρειάζεται. Το ερώτηµα είναι τι είδους υπηρεσίες χρειάζεται: επαγγελµατικές ή πολιτικοποιηµένες; Αναλυτικές ή απλώς κατασταλτικές; Προσανατολισµένες στην εθνική ασφάλεια ή στην εσωτερική χειραγώγηση; Υπόλογες στους δηµοκρατικούς θεσµούς ή λειτουργούσες ως «κράτος εν κράτει»; Από την άλλη πλευρά, και το κράτος – σε όλες τις εκφάνσεις του– οφείλει να σέβεται τη µυστικότητα της δράσης και την αυτονοµία των
αποφάσεων που αναγκαστικά και αυτονόητα περιβάλλουν τη λειτουργία τους. ∆εν επιτρέπονται επιπολαιότητες, αφέλειες και αδιακρισίες από κανέναν, όσο ψηλά και να βρίσκεται, σχετικά µε την τήρηση του απορρήτου και την υποχρέωση εχεµύθειας (βλ. την παλαιότερη υπόθεση του Σταύρου – Στήβεν– Λάλα).
Σήµερα, οι Υπηρεσίες Πληροφοριών πρέπει να εξελιχθούν σε κόµβους στρατηγικής πρόγνωσης και εθνικής ανθεκτικότητας. Να συνεργάζονται µε τις αρχές κυβερνοασφάλειας, την Αστυνοµία, τις Ενοπλες ∆υνάµεις, τις ρυθµιστικές αρχές, τον ιδιωτικό τοµέα και τους ευρωπαϊκούς και ΝΑΤΟϊκούς µηχανισµούς. Να αξιοποιούν και τις ανοιχτές πηγές, την τεχνητή νοηµοσύνη, την ανάλυση δεδοµένων και τεχνικές δυνατότητες, χωρίς να παραβιάζουν αδικαιολόγητα θεµελιώδη δικαιώµατα. Να προστατεύουν το κράτος χωρίς να αποδυναµώνουν το κράτος δικαίου.
Συµπερασµατικά, οι Υπηρεσίες Πληροφοριών είναι αναγκαίες περισσότερο από ποτέ, επειδή οι απειλές έγιναν πιο ασαφείς, πιο σύνθετες και πιο συγκαλυµµένες. Αλλά ακριβώς επειδή διαθέτουν ισχυρά µέσα και λειτουργούν στη σκιά, πρέπει να υπόκεινται σε αυστηρούς κανόνες. Η αποτελεσµατική δηµοκρατία δεν είναι εκείνη που στερείται µυστικών υπηρεσιών· είναι εκείνη που διαθέτει ικανές υπηρεσίες, µε νόµιµη αποστολή, καθαρή στρατηγική κατεύθυνση, επαγγελµατική ακεραιότητα και πραγµατική λογοδοσία. Η δηµοκρατία, από την άλλη πλευρά, σε όλες τις εκφάνσεις των εξουσιών της, οφείλει να σέβεται και να διαφυλάσσει τη µυστική δράση που εξ αντικειµένου οι Υπηρεσίες αυτές ασκούν κατά την εκτέλεση της αποστολής τους.
*Ο κ. Κοσμόπουλος είναι επιχειρησιακός συντονιστής, Παρατηρητήριο Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών, υπουργείο Ψηφιακής ∆ιακυβέρνησης και Τεχνητής Νοηµοσύνης
Κυριακάτικη Απογευματινή
