Η πρόσφατη διπλωματική κινητικότητα γύρω από το Κυπριακό δημιουργεί την εντύπωση ότι η διαδικασία εισέρχεται σε μια νέα φάση. Το ουσιαστικό ερώτημα όμως δεν είναι αν υπάρχουν περισσότερες συναντήσεις ή πρωτοβουλίες. Είναι αν έχουν μεταβληθεί οι πολιτικές και στρατηγικές συνθήκες που εμπόδισαν την επίτευξη συμφωνίας τα προηγούμενα χρόνια. Αν αυτές παραμένουν αμετάβλητες, τότε η επιτάχυνση των διαδικασιών δεν αυξάνει κατ’ ανάγκη τις πιθανότητες λύσης. Μπορεί, αντίθετα, να δημιουργήσει προσδοκίες που δεν στηρίζονται στην πραγματικότητα.
Από το Κραν Μοντανά το 2017 μέχρι σήμερα δεν έχει υπάρξει ουσιαστική σύγκλιση στα θεμελιώδη ζητήματα του Κυπριακού. Η Κυπριακή Δημοκρατία εξακολουθεί να υποστηρίζει μια λύση δικοινοτικής, διζωνικής ομοσπονδίας, ενώ η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή ηγεσία επιμένουν στη θέση περί κυρίαρχης ισότητας και λύσης δύο κρατών. Όσο αυτή η στρατηγική απόσταση παραμένει, καμία διαδικασία δεν μπορεί από μόνη της να παράγει αποτέλεσμα.
Η νέα πρωτοβουλία του γενικού γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, και η έντονη διπλωματική κινητικότητα των τελευταίων μηνών αποσκοπούν στη διατήρηση της διαδικασίας σε εξέλιξη. Ωστόσο, η επιτυχία μιας τέτοιας προσπάθειας δεν μετριέται από τον αριθμό των συναντήσεων ούτε από την ταχύτητα με την οποία συγκαλούνται νέες διασκέψεις. Μετριέται από το κατά πόσο υπάρχουν πραγματικές πολιτικές προϋποθέσεις για ουσιαστική πρόοδο.
Η βασική κριτική αφορά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται σήμερα το Κυπριακό. Η προσπάθεια διατήρησης της διαπραγματευτικής δυναμικής είναι θεμιτή. Εκείνο όμως που δεν είναι αυτονόητο είναι η εντύπωση ότι η πρόοδος μπορεί να επιτευχθεί μέσω της επιτάχυνσης των επαφών, όταν οι θεμελιώδεις διαφωνίες παραμένουν άθικτες. Η διπλωματία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική πραγματικότητα ούτε η κινητικότητα να θεωρείται επιτυχία όταν δεν συνοδεύεται από ουσιαστικές συγκλίσεις.
Η Ανατολική Μεσόγειος έχει αποκτήσει ιδιαίτερη γεωστρατηγική σημασία λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, της αστάθειας στη Μέση Ανατολή, της σημασίας των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας και της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης. Η Κύπρος βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο αυτών των εξελίξεων. Αυτό όμως δεν δικαιολογεί την επίσπευση μιας διαδικασίας χωρίς τις αναγκαίες πολιτικές προϋποθέσεις.
Η Κυπριακή Δημοκρατία οφείλει να προσεγγίσει τη νέα περίοδο με ψυχραιμία και στρατηγική αυτοπεποίθηση. Η συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι περιφερειακές συνεργασίες και η αυξανόμενη σημασία των ενεργειακών, ψηφιακών και αμυντικών υποδομών της ενισχύουν τη διαπραγματευτική θέση της. Απαιτείται όμως μια συνεκτική εθνική στρατηγική με μακροπρόθεσμο ορίζοντα.
Το ίδιο ισχύει και για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μέχρι σήμερα το Κυπριακό δεν έχει αντιμετωπιστεί από την ΕΕ με τη στρατηγική βαρύτητα που του αναλογεί. Πολύ συχνά προσεγγίζεται πρωτίστως ως αντικείμενο διαπραγμάτευσης και διαχείρισης μιας πολιτικής διαδικασίας, αντί ως ζήτημα εφαρμογής του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου. Πρόκειται για την παράνομη κατοχή εδάφους κράτους-μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για θέμα σεβασμού της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και των θεμελιωδών αρχών πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η ίδια η Ένωση. Παράλληλα, αφορά άμεσα την ασφάλεια και τη σταθερότητα των εξωτερικών συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ευρωπαϊκή διάσταση του Κυπριακού δεν μπορεί να είναι ούτε συμπληρωματική ούτε να περιορίζεται σε έναν υποστηρικτικό ή αποκλειστικά διαπραγματευτικό ρόλο. Οφείλει να αποτελεί τον πυρήνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Η πραγματικότητα είναι απλή, αλλά συχνά παραγνωρίζεται. Το Κυπριακό δεν θα λυθεί επειδή αυξήθηκαν οι διπλωματικές επαφές ούτε επειδή το απαιτεί η σημερινή γεωπολιτική συγκυρία. Θα λυθεί μόνο όταν υπάρξει πραγματική σύγκλιση επί των βασικών ζητημάτων και μια συμφωνία λειτουργική, εφαρμόσιμη και βιώσιμη. Η Κύπρος δεν έχει ανάγκη από περισσότερα χρονοδιαγράμματα. Έχει ανάγκη από μια ξεκάθαρη εθνική στρατηγική, μια ουσιαστικά ενεργή Ευρωπαϊκή Ένωση και μια διεθνή διαδικασία που θα βασίζεται στην πραγματικότητα και στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο. Γιατί το Κυπριακό δεν λύνεται με χρονοδιαγράμματα. Λύνεται με στρατηγική.
*Ο κ. Ευθυμιόπουλος είναι διευθυντής στο Strategy International (SI) και αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στο Vytautas Magnus University
