ΤΟΥ ΤΡΥΦΩΝΟΣ ΙΩΑΝΝΙ∆Η
Περισσότερες από µία εστίες τριβής συσσωρεύονται πλέον στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, διαµορφώνοντας ένα ιδιαίτερα απαιτητικό σκηνικό για τους επόµενους µήνες. Στην αντιπαράθεση για τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα προστέθηκε η αντίδραση της Αγκυρας στο νέο ελληνικό Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιµες Πηγές Ενέργειας, την ώρα που παραµένουν ανοιχτές ακόµη δύο κρίσιµες εκκρεµότητες: η συνέχιση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου και η προώθηση στην Τουρκία του νοµοθετικού πλαισίου για τις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας.
Στην Αθήνα οι εξελίξεις αυτές δεν αντιµετωπίζονται ως µία ενιαία υπόθεση, καθώς καθεµία έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά και νοµική βάση. Η χρονική τους σύµπτωση, ωστόσο, επαναφέρει στο προσκήνιο σχεδόν το σύνολο των αποκλινουσών θέσεων των δύο χωρών για τον θαλάσσιο χώρο. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται πλέον στο κατά πόσο η αντιπαράθεση θα εξακολουθήσει να εκδηλώνεται µέσα από χάρτες, ανακοινώσεις και διπλωµατικές κινήσεις ή εάν κάποια από τις ανοιχτές εκκρεµότητες θα δοκιµαστεί και επί του πεδίου. Σε αυτή την εξίσωση ο Σεπτέµβριος, µε την πιθανή επανεκκίνηση των εργασιών για το καλώδιο, και ο Οκτώβριος, µε την επιστροφή του τουρκικού σχεδιασµού για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες στην κοινοβουλευτική ατζέντα, αποτελούν τα δύο επόµενα κρίσιµα ορόσηµα.
Το τελευταίο ενδεχόµενο αντιµετωπίζεται µε ιδιαίτερη προσοχή στην Αθήνα, χωρίς να θεωρείται ούτε δεδοµένο ούτε αναπόφευκτο. Η εµπειρία της Κάσου το καλοκαίρι του 2024 έδειξε πόσο γρήγορα µια διαφωνία για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες µπορεί να αποκτήσει επιχειρησιακή διάσταση. Αυτό που αξιολογείται τώρα είναι εάν η Αγκυρα θα επιχειρήσει να δώσει πρακτικό περιεχόµενο στις χαράξεις των θαλάσσιων πάρκων, για παράδειγµα µε την παρουσία πλοίων στις συγκεκριµένες περιοχές, ή εάν θα αντιδράσει όταν επαναληφθούν οι έρευνες για το καλώδιο.
Το πλαίσιο για τις Ανανεώσιµες
Στο ήδη επιβαρυµένο σκηνικό προστέθηκε η επίσηµη αντίδραση της Τουρκίας στο νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ, το οποίο τέθηκε σε ισχύ στις 19 Αυγούστου και περιλαµβάνει και τον θαλάσσιο χώρο του Αιγαίου. Ο εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών, Οντζού Κετσελί, υποστήριξε ότι το ελληνικό πλαίσιο δεν παράγει καµία νοµική συνέπεια για την Τουρκία ως προς τα «αλληλένδετα ζητήµατα του Αιγαίου». Η Αγκυρα επανέφερε και σε αυτή την περίπτωση τη γνωστή θέση της για γεωγραφικούς σχηµατισµούς των οποίων, όπως ισχυρίζεται, η κυριαρχία δεν έχει µεταβιβαστεί στην Ελλάδα µε διεθνείς συνθήκες, ενώ κάλεσε την Αθήνα να αποφεύγει µονοµερείς ενέργειες.
Η νέα παρέµβαση αποκτά µεγαλύτερη σηµασία επειδή έρχεται λίγες ηµέρες µετά την αντιπαράθεση για τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα. Η Αγκυρα υποστηρίζει ότι και η ανακήρυξή τους είναι σύµφωνη µε το ∆ιεθνές ∆ίκαιο και συνδέει τις συγκεκριµένες κινήσεις µε τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασµό της και τη συνολικότερη αντίληψή της για τη «γαλάζια πατρίδα».
Η εξέλιξη, πάντως, δεν ήταν αιφνιδιαστική. Η Τουρκία είχε προαναγγείλει τη δηµιουργία δικών της θαλάσσιων πάρκων από το καλοκαίρι του 2025, ενώ στις 2 Αυγούστου του ίδιου έτους το τουρκικό Εθνικό Κέντρο Ερευνας για το ∆ίκαιο της Θάλασσας (DEHUKAM), ερευνητικό κέντρο που λειτουργεί στο Πανεπιστήµιο της Αγκυρας, είχε δηµοσιοποιήσει τις δύο προστατευόµενες περιοχές και τις είχε ενσωµατώσει στον τουρκικό Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασµό.
Από Λήµνο έως Καστελλόριζο
Με τις προεδρικές αποφάσεις της 15ης Αυγούστου η Αγκυρα πέρασε από τη χαρτογράφηση στη θεσµοθέτησή τους. Το πρώτο πάρκο βρίσκεται στο Βορειοανατολικό Αιγαίο, µεταξύ Λήµνου και Σαµοθράκης, ενώ το δεύτερο στην Ανατολική Μεσόγειο, ανατολικά της Ρόδου και προς το Καστελλόριζο. Οι χαράξεις έχουν ιδιαίτερη σηµασία, καθώς παραπέµπουν στις πάγιες τουρκικές θέσεις για τις θαλάσσιες ζώνες και την επήρεια των ελληνικών νησιών. Ειδικά η επιλογή της περιοχής στο Βορειοανατολικό Αιγαίο έχει και ιστορικό βάρος. Στον ίδιο ευρύτερο θαλάσσιο χώρο εντοπίζονται οι απαρχές της ελληνοτουρκικής διαφοράς για την υφαλοκρηπίδα, όταν τον Νοέµβριο του 1973 η Τουρκία παραχώρησε στην κρατική TPAO άδειες ερευνών σε περιοχές που, κατά την ελληνική θέση, εισέρχονταν µεταξύ άλλων στην υφαλοκρηπίδα της Σαµοθράκης και της Λήµνου.
Η Αθήνα απορρίπτει τη νοµική βάση των τουρκικών αποφάσεων. Το υπουργείο Εξωτερικών έχει ξεκαθαρίσει ότι στον βαθµό που τα πάρκα εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων και σε περιοχές ελληνικής υφαλοκρηπίδας δεν παράγουν έννοµα αποτελέσµατα ούτε µπορούν να δηµιουργήσουν τετελεσµένα. Παράλληλα, προετοιµάζεται η επόµενη διπλωµατική κίνηση. Σύµφωνα µε τις υπάρχουσες πληροφορίες, µέσα στο επόµενο δεκαήµερο αναµένεται να ολοκληρωθεί ένας κύκλος ενεργειών που θα περιλαµβάνει διάβηµα προς την Τουρκία και κινήσεις προς τον ΟΗΕ και την Ευρωπαϊκή Ενωση, ώστε οι ελληνικές θέσεις έναντι των τουρκικών χαράξεων να καταγραφούν επισήµως, χωρίς σε αυτή τη φάση να επιλεγεί η περαιτέρω κλιµάκωση.
Επιστροφή στις αντιπαραθέσεις
Πέρα από τη νοµική διάσταση, οι τελευταίες εξελίξεις έχουν σηµασία για την ίδια την πορεία των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Η περίοδος χαµηλής έντασης, που ακολούθησε τη ∆ιακήρυξη των Αθηνών, στηρίχθηκε στη διατήρηση ανοιχτών διαύλων και στην αποφυγή κρίσεων, χωρίς όµως να µεταβάλει τις θέσεις των δύο χωρών στα βασικά ζητήµατα. Η υπόθεση των θαλάσσιων πάρκων και τώρα η τουρκική αντίδραση στο ελληνικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ υπενθυµίζουν ότι πίσω από την αποκλιµάκωση παρέµειναν ενεργές οι διαφωνίες για την υφαλοκρηπίδα, τις θαλάσσιες ζώνες και την επήρεια των νησιών.
Το τελευταίο διάστηµα, άλλωστε, σηµαντικό µέρος της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης έχει επιστρέψει στο προσκήνιο. Ο ελληνικός Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασµός προκάλεσε την αντίδραση της Αγκυρας και την παρουσίαση του αντίστοιχου τουρκικού χάρτη, διαφορετικές προσεγγίσεις καταγράφηκαν µε αφορµή τις έρευνες υδρογονανθράκων νοτίως της Κρήτης και το ενδιαφέρον της Chevron, ενώ τώρα προστίθεται και το Χωροταξικό των ΑΠΕ. Πρόκειται για ξεχωριστές υποθέσεις, οι οποίες δεν πρέπει να συγχέονται, έχουν όµως έναν κοινό παρονοµαστή: επαναφέρουν τις αποκλίνουσες θέσεις Αθήνας και Αγκυρας για τον θαλάσσιο χώρο στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
*Το πρώτο πραγµατικό τεστ αναµένεται να είναι η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου. Μετά την είσοδο της γαλλικής Meridiam στον Great Sea Interconnector επανέρχεται το ερώτηµα της επανεκκίνησης των θαλάσσιων ερευνών και στη συνέχεια των εργασιών πόντισης. Οι υπάρχουσες πληροφορίες τοποθετούν πιθανή επανέναρξη των δραστηριοτήτων µέσα στον Σεπτέµβριο, χωρίς ακόµη δεσµευτικό χρονοδιάγραµµα. Εφόσον υπάρξει νέα έξοδος ερευνητικών πλοίων και εκδοθούν οι απαραίτητες NAVTEX, θα φανεί στην πράξη πώς θα αντιδράσει η Τουρκία σε περιοχές όπου είχε κινητοποιηθεί και στο παρελθόν. Η γαλλική συµµετοχή προσθέτει πλέον ακόµη µία παράµετρο, καθώς µια ενδεχόµενη τουρκική αντίδραση δεν θα αφορά αποκλειστικά Αθήνα και Λευκωσία.
*Το δεύτερο ορόσηµο βρίσκεται στην Αγκυρα. Το σχέδιο νόµου για τις Θαλάσσιες Περιοχές ∆ικαιοδοσίας, που έχει συνδεθεί µε τη «γαλάζια πατρίδα», αναµενόταν αρχικά να προωθηθεί πριν από το καλοκαίρι, όµως η διαδικασία µετατέθηκε. Οι διαθέσιµες πληροφορίες τοποθετούν την κοινοβουλευτική επεξεργασία µετά την επανέναρξη των εργασιών της Μεγάλης Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης τον Οκτώβριο, χωρίς να είναι δεδοµένο ότι θα ολοκληρωθεί τότε η ψήφισή του. Το σχέδιο επιχειρεί να συγκεντρώσει σε ενιαίο εσωτερικό νοµικό πλαίσιο ζητήµατα για τις θαλάσσιες περιοχές στις οποίες η Τουρκία θεωρεί ότι διαθέτει δικαιώµατα και συµφέροντα, από τη Μαύρη Θάλασσα έως το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Αντιδράσεις
Οι εξελίξεις έχουν προκαλέσει και αντιδράσεις στο εσωτερικό. Η ΕΛΑΣ χαρακτηρίζει «παράνοµη» την κήρυξη των τουρκικών πάρκων σε τµήµατα ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ζητεί «άµεση αλλαγή πλεύσης», αξιοποίηση των ευρωτουρκικών σχέσεων και επανεκκίνηση των διερευνητικών επαφών. Ο Αντώνης Σαµαράς έκανε λόγο για «διεθνές ξέπλυµα της Τουρκίας» και «ακόµη µια διεθνή πειρατεία», συνδέοντας την εξέλιξη µε την προώθηση της «γαλάζιας πατρίδας». Από τη δική της πλευρά, η πρόεδρος της Κ.Ο. του ΣΥΡΙΖΑ, Ρένα ∆ούρου, κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι απαντά µε «ανακοινώσεις-ευχολόγια» και συνέδεσε την κριτική της µε όσα συνέβησαν στην Κάσο.
Το φθινόπωρο συγκεντρώνει έτσι διαφορετικές, αλλά παράλληλες εξελίξεις: τα θαλάσσια πάρκα, το νέο µέτωπο για τις ΑΠΕ, την πιθανή επανεκκίνηση των εργασιών για το καλώδιο και την πορεία του τουρκικού νοµοσχεδίου για τις θαλάσσιες ζώνες. Το βασικό ερώτηµα για την Αθήνα είναι εάν το νέο περιβάλλον θα παραµείνει διαχειρίσιµο µέσω των υφιστάµενων διαύλων ή εάν κάποια από αυτές τις εκκρεµότητες θα οδηγήσει σε ένταση επί του πεδίου. Η Κάσος αποτελεί το πιο άµεσο σηµείο αναφοράς λόγω του καλωδίου. Αυτό που θα κρίνει σε µεγάλο βαθµό την επόµενη περίοδο είναι εάν η αντιπαράθεση θα παραµείνει στους χάρτες και στα νοµικά κείµενα ή εάν θα περάσει ξανά στη θάλασσα.
Εφημερίδα «Κυριακάτικη Απογευματινή»
