Ο Λεωνίδας Καβάκος σίγουρα δεν χρειάζεται συστάσεις. Η φήµη του είναι παγκόσµια. Αλλωστε, πρόκειται για έναν από τους πλέον περιζήτητους βιρτουόζους βιολονίστες της εποχής µας. Είναι µαέστρος, κορυφαίος δεξιοτέχνης και µουσικός, µε µια ευρύτατη δισκογραφία διεθνούς αποδοχής στο ενεργητικό του. Αλλά και µε συνεργασίες µε µεγάλες ορχήστρες, µαέστρους και ερµηνευτές, στις σηµαντικότερες αίθουσες του κόσµου. Στην «Κυριακάτικη Απογευµατινή µιλά για όλα: από τα πρώτα µουσικά ερεθίσµατά του και τη διαχείριση της διεθνούς φήµης πριν ακόµη ενηλικιωθεί, µέχρι τον ρόλο του ταλέντου, της προσπάθειας, της Παιδείας, της ίδιας της Τέχνης, ενώ δεν παραλείπει να µιλήσει για τη σηµασία της τεχνητής νοηµοσύνης και την επόµενη µέρα…
Η κορυφαία Philharmonia Orchestra κι εσείς θα συµπράξετε (το Σάββατο 9 Μαΐου, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) σε µια συναυλία υψηλού καλλιτεχνικού επιπέδου, έχοντας µαζί σας και τον διακεκριµένο βιολοντσελίστα Κίαν Σόλτανι. Τι να περιµένουµε από αυτήν τη συναυλία;
Η Philharmonia Orchestra είναι µία από τις κορυφαίες ορχήστρες στον κόσµο, µε τεράστια ιστορία και συνεχή διεθνή παρουσία. Είναι µεγάλη τιµή για µένα που συνεργάζοµαι µαζί τους. Είναι η δεύτερη ή τρίτη φορά που τους διευθύνω και έχουµε αρχίσει να χτίζουµε µια καλή σχέση. Είναι µια ορχήστρα µε πάρα πολύ όµορφο ήχο, µεγάλη πλαστικότητα, κάτι που σπάνια συναντάται σήµερα. Εχουν όµως διατηρήσει αυτό το χαρακτηριστικό στην απόδοσή τους και αυτό δηµιουργεί µια πολύ δυνατή βάση, ώστε να µπορέσουµε να σµιλέψουµε τις ερµηνείες των έργων που θα παρουσιάσουµε στο Μέγαρο. Το πρόγραµµα είναι πάρα πολύ όµορφο και ταιριαστό, µε συνδυασµό συνθετών οι οποίοι είχαν µεταξύ τους φιλικές σχέσεις, γνωρίζονταν πολύ καλά και επηρέασε ο ένας τον άλλον. Ο Ντβόρζακ και ο Μπραµς ήταν πάρα πολύ κοντά. Επίσης, ο Μπραµς και ο Σούµαν είχαν στενή σχέση. Ο Ντβόρζακ έγραψε το περίφηµο «Κοντσέρτο
για Τσέλο», και όταν ζήτησαν από τον Μπραµς να γράψει ένα κοντσέρτο για τσέλο, είπε ότι δεν υπάρχει λόγος, γιατί κανείς δεν µπορεί να πλησιάσει αυτό που έγραψε ο Ντβόρζακ. Υπήρχε δηλαδή τεράστια εκτίµηση µεταξύ τους. Ηταν ένας κύκλος καθοριστικών µορφών, που έδωσε την ιδιαίτερη µορφή στον Ροµαντισµό όπως τον γνωρίζουµε και τον αγαπάµε σήµερα. Είχαν πολλά κοινά µεταξύ τους και θεωρώ ότι η µουσική που άφησαν είναι ένα ανυπέρβλητο δώρο για όλους µας.
Ποια ήταν τα πρώτα µουσικά ερεθίσµατά σας;
Οι γονείς µου ήταν και οι δύο µουσικοί, οπότε η µουσική υπήρχε στο σπίτι από τη στιγµή που γεννήθηκα. Μέχρι να αρχίσω να παίζω βιολί, η µουσική ήταν ήδη µέρος της ζωής µου. Μελετούσαν οι γονείς µου, τους άκουγα, και ως µικρό παιδί πήγαινα σε συναυλίες µε τον πατέρα µου, που έπαιζε σε διάφορες ορχήστρες στην Αθήνα. Υπήρχε πάντα µουσική στο σπίτι.
Ηταν ένα ιδανικό περιβάλλον για ένα παιδί που θέλει να ασχοληθεί µε τη µουσική.
Πριν καλά καλά ενηλικιωθείτε, είχατε κερδίσει βραβεία στους περισσότερους σηµαντικούς διεθνείς διαγωνισµούς βιολιού, αποκτώντας παγκόσµια φήµη πολύ πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Τι σήµαινε αυτό για ένα παιδί; Πώς το διαχειριστήκατε;
Σε αυτό παίζει καθοριστικό ρόλο το οικογενειακό περιβάλλον: ποια είναι η ηθική στάση απέναντι στη µουσική και σε αυτό που κάνει κανείς. Το ζήτηµα είναι αν η αναγνώριση και η σταδιοδροµία έρχονται ως φυσικό αποτέλεσµα αυτού που κάνεις ή αν αποτελούν αυτοσκοπό. Αυτή είναι η µεγάλη διαφορά. Για µένα, η εστίαση ήταν πάντοτε στη µουσική. ∆εν πήγαινα
για να κερδίσω ούτε για να πάρω βραβείο ούτε για να γίνω διάσηµος. Ο,τι προέκυψε µέσα από αυτές τις διαδικασίες ήρθε ως αποτέλεσµα πολλής δουλειάς: µελέτη, αφοσίωση, σοβαρότητα, µεθοδικότητα. Και βέβαια υπάρχει και ο παράγοντας τύχη: να βρίσκεσαι στο σωστό µέρος, τη σωστή στιγµή και να σε ακούσουν οι κατάλληλοι άνθρωποι. Ολα αυτά συνετέλεσαν σε µια πορεία που εξελίχθηκε σταδιακά. Αλλά ακόµη και σήµερα βλέπω τη ζωή βήµα βήµα. ∆εν υπάρχει τίποτα απολύτως εξασφαλισµένο ούτε κάτι ανυπέρβλητο ή δεδοµένο. Η µουσική είναι µια
άλλη µορφή έκφρασης της ζωής. Βασίζεται στον ρυθµό, στην αρµονία, στη δυναµική, στις αναλογίες, όπως ακριβώς και η λειτουργία του ανθρώπινου σώµατος, όπως και η ίδια η ζωή. Ετσι την αντιµετωπίζω και σήµερα. Μπορεί να είναι απρόβλεπτη, ευχάριστη ή δυσάρεστη, όπως ακριβώς και οι συνθέσεις που παίζουµε, οι οποίες περιέχουν όλες τις διαφορετικές εκφραστικές αποχρώσεις. Αυτό είναι ένα τεράστιο δίδαγµα για κάποιον που είναι ανοιχτός: να µη χρησιµοποιεί απλώς το ταλέντο και την ικανότητά του για να εντυπωσιάσει, ή να παρουσιάσει ένα καλό αποτέλεσµα, αλλά να διδάσκεται µέσα από τα έργα που µελετά.
Υπάρχουν περιπτώσεις σπουδαίων ταλέντων που χάθηκαν στην πορεία. Εσείς, πάλι, από πολύ νωρίς ακολουθήσατε µια τεράστια καριέρα. Παρ’ όλ’ αυτά, δεν µπορώ να µη ρωτήσω: Το αντίτιµο του ταλέντου είναι µεγάλο; Ποιο είναι το τίµηµα;
∆εν µου αρέσουν αυτές οι λέξεις. Είναι στερεότυπα και, δυστυχώς, πολλές φορές σφραγίζουν τον τρόπο που βλέπουµε τη ζωή. ∆εν υπάρχει «αντίτιµο». ∆ηλαδή, τι σηµαίνει αντίτιµο; Να πούµε ότι µελετούσα και µελετώ πολύ, ενώ θα µπορούσα να «περνάω καλά»; ∆εν ισχύει κάτι τέτοιο. Εχουµε παραδείγµατα ανθρώπων που έχουν -υποτίθεται- όλα τα προβλήµατα λυµένα και είναι βαθιά δυστυχισµένοι. Η ζωή δεν λειτουργεί µε στερεότυπα. Είναι µια δυναµική διαδικασία που, στα πρώτα στάδια, απαιτεί σωστή καθοδήγηση και στήριξη από τους γονείς. Από εκεί και πέρα, µετά την ενηλικίωση, απαιτεί επίγνωση του παρόντος, των καταστάσεων και προσπάθεια διαµόρφωσης του µέλλοντος. Η προσπάθεια είναι κάτι θετικό, όχι αρνητικό. ∆εν υπάρχει «τίµηµα» µε αυτή την έννοια. Το θέµα είναι αλλού: έρχεσαι µε ένα ταλέντο, αλλά το δύσκολο είναι να το ανακαλύψεις. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι µε σηµαντικές ικανότητες που δεν τις βρίσκουν ποτέ ή τις ανακαλύπτουν πολύ αργά για να τις εξελίξουν. Αρα το πιο σηµαντικό είναι η σωστή καθοδήγηση και εδώ ο ρόλος της Παιδείας θα έπρεπε να είναι καθοριστικός. ∆υστυχώς, δεν είναι.
Τι ακριβώς θα έπρεπε να κάνει η Παιδεία;
Η Παιδεία θα έπρεπε να βοηθά τα παιδιά να βρουν τον εαυτό τους, όχι απλώς να συσσωρεύουν πληροφορίες που συχνά δεν µπορούν να χρησιµοποιήσουν. Γινόµαστε, κατά κάποιον τρόπο, σαν υπολογιστές: έχουµε δεδοµένα, αλλά χωρίς ουσιαστική επεξεργασία, χωρίς πρωτοβουλία. Αυτό είναι το πιο σηµαντικό: να βρει κάποιος τον εαυτό του. Και όταν τον βρει, να αφοσιωθεί σε αυτό που πραγµατικά είναι. ∆υστυχώς, το εκπαιδευτικό σύστηµα είναι γενικευµένο και συχνά αγνοεί το άτοµο. Αν έχεις ικανότητες που «ταιριάζουν» στο σύστηµα, σε στηρίζει. Αν όχι, είναι φτωχό στο να καθοδηγήσει παιδιά µε διαφορετικές δυνατότητες· δυνατότητες που δεν θα έπρεπε να βρίσκονται εκτός σχολικού προγράµµατος, αλλά βρίσκονται και µένουν αναξιοποίητες. Ο καλλιτεχνικός προσανατολισµός, για παράδειγµα, αγνοείται. Η καλλιτεχνική φύση δεν εκτιµάται, δεν στηρίζεται και δεν υπάρχει ουσιαστικός τρόπος πρακτικής ενίσχυσης. Το σύστηµα µοιάζει µε τυποποιηµένη τροφή: µια γενική συνταγή για όλους. Κι όµως, αυτό που αγνοεί σήµερα η κοινωνία είναι η ατοµικότητα, ένα τεράστιο χάρισµα όταν συνδυάζεται αρµονικά µε τη συλλογικότητα. Η ατοµικότητα είναι που ξεχωρίζει τον άνθρωπο, τον οδηγεί στην πνευµατικότητα και στη διαµόρφωση µιας ολοκληρωµένης προσωπικότητας, ικανής να επηρεάσει και να εµπνεύσει άλλους. Κάθε άνθρωπος έχει κάποια ικανότητα. ∆εν υπάρχει άνθρωπος άχρηστος. Υπάρχουν όµως άνθρωποι που καταλήγουν έτσι, λόγω λανθασµένων επιλογών, είτε από το οικογενειακό περιβάλλον είτε από το σύστηµα Παιδείας.
Παρά τα όσα έχετε πετύχει, υπάρχει κάποιο ανεκπλήρωτο όνειρο; Κάποια συνεργασία που θα θέλατε και δεν έγινε;
∆εν σκέφτοµαι έτσι. Είναι λίγο κλισέ αυτή η προσέγγιση. Αν κάτι θα ήθελα πραγµατικά, είναι να δω την Τέχνη να γίνεται ουσιαστικό µέρος της Παιδείας. Αυτό είναι ένα όνειρο που φοβάµαι ότι δεν θα το δω να πραγµατοποιείται. Στην εποχή των µέσων µαζικής δικτύωσης υπάρχει η δυνατότητα έκφρασης της ατοµικότητας, κάτι που δεν υπήρχε παλαιότερα. Οµως, αυτή η εξέλιξη δεν συνοδεύθηκε από την αντίστοιχη Παιδεία. Βλέπουµε, για παράδειγµα, συζητήσεις για περιορισµό πρόσβασης των παιδιών, αλλά το ουσιαστικό θα ήταν η καλλιέργεια της ευθύνης και της συνείδησης του λόγου. Η ελευθερία έκφρασης είναι θεµελιώδης, αλλά πρέπει να συνοδεύεται από ευθύνη. Η ανωνυµία είναι πρόβληµα. ∆εν µπορεί κανείς να λέει τα πάντα χωρίς συνέπειες. Τα δικαιώµατα πρέπει να συµβαδίζουν µε τις υποχρεώσεις, αλλιώς δηµιουργείται ανισορροπία.
Τα µέσα κοινωνικής δικτύωσης δίνουν πράγµατι πολλές δυνατότητες, αρκεί να χρησιµοποιούνται µε τον κατάλληλο τρόπο. Για την τεχνητή νοηµοσύνη, που έρχεται να τα σαρώσει όλα, τι έχετε να πείτε;
Ζούµε σε µια εποχή όπου η τεχνητή νοηµοσύνη αποκτά τεράστια σηµασία, ίσως µεγαλύτερη από το άλµα του ∆ιαδικτύου στη δική µου εποχή. Το ερώτηµα, ωστόσο, είναι: Εχουµε σκεφτεί πώς θα διαχειριστούµε τις συνέπειες; Τι θα γίνει µε τα επαγγέλµατα που θα αντικατασταθούν; Πώς θα καθοδηγηθούν αυτοί οι άνθρωποι; Βλέπουµε τεχνολογική πρόοδο χωρίς αντίστοιχη προετοιµασία. Παλιότερα υπήρχαν επαγγέλµατα που σήµερα έχουν εξαφανιστεί και αυτό θα ενταθεί. Αν δεν υπάρξει σχεδιασµός, θα δηµιουργηθούν σοβαρά κοινωνικά προβλήµατα.
Πώς βλέπετε τις επιπτώσεις της τεχνητής νοηµοσύνης στη µουσική;
Στη µουσική δεν πιστεύω ότι η τεχνητή νοηµοσύνη µπορεί να αντικαταστήσει τη ζωντανή εµπειρία. Μια συναυλία είναι µοναδική, απρόβλεπτη, δεν επαναλαµβάνεται ποτέ µε τον ίδιο τρόπο. Είναι το «µεγαλείο της στιγµής», όπως και στον αθλητισµό. Αυτό δεν µπορεί να αντικατασταθεί. Το ζήτηµα, τελικά, επιστρέφει στην Παιδεία: στην καλλιέργεια της ατοµικότητας µέσα στη συλλογικότητα. Αν αυτό δεν επιτευχθεί, η πρόοδος -ακόµη και η τεχνητή νοηµοσύνη- µπορεί να χρησιµοποιηθεί όχι για δηµιουργία, αλλά για καταστροφή. Και αυτή είναι ίσως η µεγαλύτερη πρόκληση της εποχής µας.
Η Τέχνη, σε αυτό το περιβάλλον έντονων αλλαγών, πώς µπορεί να βοηθήσει;
Η Τέχνη δεν έχει να κάνει τίποτε άλλο παρά να προστατεύσει τον άνθρωπο. Να τον προστατεύσει και να τον εξελίξει· και η σύγχρονη Τέχνη και η κλασική. Βέβαια, ακόµη κι αν η σύγχρονη Τέχνη έχει τη δύναµη να επηρεάζει και να µεταβάλλει κοινωνίες, η κλασική Τέχνη είναι που ξεπερνά τον χρόνο και λειτουργεί ως φάρος. Μας θυµίζει τι υπήρξε, τι είναι δυνατό, τι µπορεί να γίνει. Η Τέχνη είναι άρρηκτα συνδεδεµένη µε την Ιστορία. Για παράδειγµα, ο Σοστακόβιτς, γράφοντας µουσική υπό την πίεση του καθεστώτος του Στάλιν, αποτύπωσε µέσα
στο έργο του την καταπίεση της εποχής του. Αυτή η µουσική, ακόµη και σήµερα, µπορεί να διεγείρει έντονα, σχεδόν επαναστατικά συναισθήµατα, ακριβώς επειδή είναι συνδεδεµένη µε εκείνη την ιστορική πραγµατικότητα.
Εσείς ποια πράξη θεωρείτε επαναστατική σήµερα;
Θεωρώ ότι κάθε ουσιαστική επανάσταση πρέπει να ξεκινά από την Παιδεία. Υπάρχει, βέβαια, η επανάσταση µε την έννοια της βίας, µορφές επιβολής αλλαγών που µπορούν να λειτουργήσουν, δεν το αγνοώ. Οµως, για µένα, η πραγµατική επανάσταση είναι εσωτερική. Είναι αυτή που συντελείται µέσα στον άνθρωπο. Και το αποτέλεσµα αυτής της εσωτερικής αλλαγής αποτυπώνεται αργότερα στην κοινωνία, µέσα από τα παιδιά, που έπειτα από χρόνια θα διαµορφώσουν τον κόσµο. Σήµερα, σε µεγάλο βαθµό, βλέπουµε στην εξουσία ανθρώπους που συχνά δεν διαθέτουν την απαραίτητη Παιδεία ή ποιότητα. Υπάρχουν βέβαια και εξαιρέσεις, αλλά δυστυχώς αυτή είναι η γενική εικόνα.
Kυριακάτικη Απογευματινή
