Στη Σκιάθο, τη γενέτειρα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, επέστρεψε η «Φόνισσα» (1903), αποκτώντας μια διαφορετική σκηνική ζωή. Η αυλή της Ιεράς Μονής Ευαγγελιστρίας φιλοξένησε το βράδυ της Δευτέρας 21 Σεπτεμβρίου την παγκόσμια πρεμιέρα της νέας εκδοχής του έργου, σε ένα σκηνικό που συνδέεται άμεσα με τον κόσμο του Σκιαθίτη συγγραφέα.
Η γλώσσα του Παπαδιαμάντη, η μουσική του Γιώργου Κουμεντάκη, ερμηνευμένη από το Ergon Ensemble, και η αφήγηση της Καρυοφυλλιάς Καραμπέτη συναντήθηκαν σε ένα νέο μελόδραμα, υπό τη μουσική διεύθυνση του Μάρκελλου Χρυσικόπουλου.
Πρόκειται για συμπαραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και του Εθνικού Θεάτρου, με τη Σκιάθο να αποτελεί τον πρώτο σταθμό της παράστασης, πριν από την παρουσίασή της στη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα.
Μια νέα ανάγνωση της «Φόνισσας»
Η νέα εκδοχή συνομιλεί με την ομώνυμη όπερα του Γιώργου Κουμεντάκη, η οποία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2014 και γνώρισε μεγάλη επιτυχία, με συνεχόμενα sold out.
Δώδεκα χρόνια αργότερα, η μουσική της γίνεται η πρώτη ύλη για μια νέα ανάγνωση του έργου, με διαφορετική δραματουργική δομή, μικρότερο μουσικό σύνολο και τον παπαδιαμαντικό λόγο να επιστρέφει αυτούσιο στη σκηνή.
Δεκατρείς μουσικοί και η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη μεταφέρουν την τραγική ιστορία της Φραγκογιαννούς, η οποία επιστρέφει στη σκηνή για να λυτρωθεί ακόμη μία φορά «εις το ήμισυ του δρόμου, μεταξύ της θείας και της ανθρώπινης δικαιοσύνης».
Ακολουθώντας πιστά την παρτιτούρα, η Καραμπέτη αφηγείται αποσπάσματα της «Φόνισσας» σε μια απαιτητική ερμηνεία, αναδεικνύοντας τη μουσικότητα του γλωσσικού ιδιώματος του Παπαδιαμάντη και διατηρώντας τη δραματική ένταση του έργου.
Με τη χαρακτηριστική ερμηνευτική της δύναμη δίνει φωνή στη Φραγκογιαννού και στις σκοτεινές σκέψεις της, οδηγώντας σταδιακά το κοινό στον κόσμο της «Φόνισσας».
Η πανδημία και η νέα ματιά στο έργο
Ο αρχιμουσικός Μάρκελλος Χρυσικόπουλος υπογράφει τη δραματουργική επεξεργασία του έργου του Παπαδιαμάντη, καθώς και τη διασκευή της μουσικής του Κουμεντάκη για μικρό σύνολο.
Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, εξηγεί ότι η ιδέα γεννήθηκε από την επιθυμία του να συνεχίσει τη συνεργασία του με την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη και να αναζητήσει ένα έργο στο οποίο «ο λόγος και η μουσική θα είχαν ισότιμη θέση».
Η «Φόνισσα» του Κουμεντάκη δεν ήταν αρχικά η προφανής επιλογή. Ο ίδιος την είχε απορρίψει θεωρώντας ότι δεν υπήρχε χώρος για μια νέα προσέγγιση. Η εμπειρία της πανδημίας και του εγκλεισμού, ωστόσο, άλλαξε τη ματιά του πάνω στο έργο.
Η κοινωνική απομόνωση και ο τρόπος με τον οποίο μια τέτοια συνθήκη μπορεί να οδηγήσει σε βίαιες και παράλογες συμπεριφορές, όπως σημειώνει, έκανε το κείμενο του Παπαδιαμάντη και τη μουσική του Κουμεντάκη να αποκτήσουν νέα επικαιρότητα.
Ο Χρυσικόπουλος κράτησε τους βασικούς αφηγηματικούς σταθμούς, τους φόνους, αλλά και τις εμμονές του συγγραφέα γύρω από την προίκα και τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία της εποχής. Επέλεξε, όπως εξηγεί, να εστιάσει περισσότερο στη Φραγκογιαννού, στις σκέψεις της και στους φόνους που διαπράττει, περιορίζοντας τον ρόλο των υπόλοιπων προσώπων.
Ξεχωριστή θέση στη νέα δραματουργία έχει το επεισόδιο με τον Μούτρο, ο οποίος επιχειρεί να σφάξει την αδελφή του, αλλά τελικά τόσο η ίδια όσο και η μητέρα της θεωρούν καθήκον τους να τον προστατεύσουν. Σύμφωνα με τον Χρυσικόπουλο, το συγκεκριμένο επεισόδιο φωτίζει την «ασυλία που απολαμβάνει ένας άντρας, ακόμα και θεσμικά, σε μία τέτοια κοινωνία».
Η μουσική προσαρμόστηκε σε ένα μικρότερο σύνολο
Η προσπάθεια να αντιστοιχιστεί το νέο κείμενο στη μουσική της υπάρχουσας όπερας αποτέλεσε ένα ακόμη στάδιο της διαδικασίας. Καθώς το λιμπρέτο της όπερας ακολουθούσε διαφορετική δραματουργική πορεία, αναζητήθηκαν μουσικά μοτίβα που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως γέφυρες ανάμεσα στις διαφορετικές αφηγηματικές ενότητες.
Ανάμεσά τους βρίσκονται το παιδικό μοτίβο που συνόδευε τους φόνους στην όπερα, αλλά και εκείνο που συνδέεται με τη Φόνισσα όταν εξαντλημένη αποκοιμιέται ή βλέπει οράματα.
Παράλληλα, ο μουσικολόγος, κλαρινετίστας και αναπληρωτής καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο Γιάννης Σαμπροβαλάκης μετέγραψε την παρτιτούρα για 13 όργανα, κάνοντας τη νέα παράσταση περισσότερο ευέλικτη και επιτρέποντας την παρουσίασή της και πέρα από τις μεγάλες σκηνές.
Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη συναντά ξανά τη Φραγκογιαννού
Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη έχει ήδη ενσαρκώσει τη Φραγκογιαννού στην κινηματογραφική μεταφορά της «Φόνισσας» από την Εύα Νάθενα. Αυτή τη φορά, όμως, προσεγγίζει τον ίδιο χαρακτήρα από μια διαφορετική θέση.
Στη συγκεκριμένη παράσταση δεν ενσαρκώνει μόνο τη Φραγκογιαννού, αλλά γίνεται η φωνή ολόκληρου του κόσμου του Παπαδιαμάντη, αφηγούμενη και ερμηνεύοντας τα υπόλοιπα πρόσωπα του έργου.
Η ίδια περιγράφει την εμπειρία ως «συγκλονιστική», επισημαίνοντας ότι η καθαρεύουσα, με τη γλαφυρότητά της, αποτελεί ουσιαστικό εργαλείο της παράστασης.
Η μεγαλύτερη πρόκληση, όπως εξηγεί, δεν ήταν τόσο η γλώσσα όσο ο συγχρονισμός της αφήγησης με τη μουσική. Η συνεργασία της με τον Χρυσικόπουλο απαιτούσε μια ιδιαίτερα λεπτή επικοινωνία, καθώς η αφήγηση έπρεπε να ενταχθεί με ακρίβεια στις απαιτήσεις της μουσικής.
«Δουλέψαμε σκληρά ώστε να αποδώσουμε αυτό το πολύ δύσκολο έργο που έχει μια αφηγηματική ροή τρομερά γρήγορη, προκειμένου να αναδείξουμε όλες τις ποιότητές του – και την αγριότητα των φόνων αλλά και τον λυρισμό στις περιγραφές των τοπίων και των συναισθημάτων», δηλώνει.
Από την κινηματογραφική εικόνα στη φωνή
Η σχέση της Καραμπέτη με το έργο είχε ξεκινήσει αρκετά πριν από τη συγκεκριμένη παράσταση. Για τις ανάγκες της κινηματογραφικής μεταφοράς είχε μελετήσει σε βάθος τη «Φόνισσα» και είχε ηχογραφήσει ολόκληρο το έργο στο κινητό της, προκειμένου να εξοικειωθεί ακόμη περισσότερο με τη γλώσσα και την ατμόσφαιρά του.
Στη νέα παράσταση, η κινηματογραφική εμπειρία λειτουργεί ως ένα ακόμη εφόδιο. Η εικόνα της Φραγκογιαννούς που είχε δημιουργήσει για την ταινία υπάρχει στη μνήμη της, αλλά μετασχηματίζεται σε φωνή και αφήγηση.
Παράλληλα, παραμένει η προσέγγιση της ηρωίδας ως μιας γυναίκας που έχει σημαδευτεί βαθιά από την ανέχεια και ζει σε έναν κόσμο «ταλαιπωρίας των πτωχών και στεναγμού των πενήτων», βιώνοντας τη σκληρότητα μιας πατριαρχικής κοινωνίας.
Η «Φόνισσα» στη γενέτειρα του Παπαδιαμάντη
Η παρουσίαση στη Σκιάθο είχε ιδιαίτερη σημασία και για την ίδια την Καραμπέτη, η οποία γνωρίζει το νησί από τα νεανικά της χρόνια και έχει επιστρέψει πολλές φορές σε αυτό.
Έχει επισκεφτεί σημεία που συνδέονται με τη «Φόνισσα», από το Κάστρο έως τον Άγιο Ιωάννη τον Κρυφό, αναζητώντας στο ίδιο το τοπίο τις εικόνες του έργου.
Έτσι, η αφήγηση του Παπαδιαμάντη στη Μονή Ευαγγελιστρίας αποκτά μια ιδιαίτερη διάσταση. Οι λέξεις ακούγονται στη γενέθλια γη του συγγραφέα, μέσα σε ένα τοπίο που διατηρεί πολλά από τα ίχνη του κόσμου που περιέγραψε.
Μια νέα ζωή για τη μουσική του Κουμεντάκη
Η νέα εκδοχή της «Φόνισσας» δεν επιχειρεί να αναπαραγάγει την αρχική όπερα, αλλά να δημιουργήσει μια διαφορετική σκηνική προσέγγιση.
Ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και συνθέτης Γιώργος Κουμεντάκης χαρακτηρίζει τη νέα παράσταση μια ακόμη ζωή της μουσικής του.
«Είναι σημαντικό ένα έργο που έχεις γράψει να περνά στα χέρια άλλων ανθρώπων και να βρίσκει μέσα από αυτούς μια καινούργια ζωή. Να μπορεί να ζήσει ξανά, δεύτερη, τρίτη, τέταρτη φορά», αναφέρει.
Ο δήμαρχος Σκιάθου Θοδωρής Τζούμας στάθηκε στη σημασία της επιλογής της Σκιάθου για την πρεμιέρα, υπογραμμίζοντας ότι κάθε νέα προσέγγιση στο έργο του Παπαδιαμάντη αποκτά ιδιαίτερη διάσταση στον τόπο που αγάπησε.
Παράλληλα, επισήμανε την ευθύνη της τοπικής κοινωνίας για την προστασία και τη διατήρηση των τόπων που συνδέονται με το έργο του συγγραφέα, ώστε να παραδοθούν στις επόμενες γενιές.
Οι επόμενοι σταθμοί της παράστασης
Μετά την παγκόσμια πρεμιέρα στη Σκιάθο, η «Φόνισσα» θα παρουσιαστεί στις 5 Οκτωβρίου στη Θεσσαλονίκη, στο Βασιλικό Θέατρο, στο πλαίσιο των 61ων Δημητρίων.
Στη συνέχεια, από τις 23 έως τις 25 Οκτωβρίου, θα μεταφερθεί στην Αθήνα, στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, στο κτήριο Τσίλλερ.
Την επόμενη σεζόν αναμένεται να παρουσιαστεί στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ενώ προβλέπεται να ταξιδέψει και στο εξωτερικό.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
