Υπάρχουν προβλήματα που εμφανίζονται ξαφνικά και απαιτούν άμεση αντίδραση. Υπάρχουν και εκείνα που δεν κάνουν θόρυβο, δεν δημιουργούν καθημερινά τίτλους ειδήσεων, αλλά εξελίσσονται σταθερά, μέχρι τη στιγμή που η κοινωνία διαπιστώνει ότι έχει αλλάξει η ίδια της η δομή. Το δημογραφικό ανήκει σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία.
Οι αριθμοί του 2024 είναι ενδεικτικοί της κατάστασης. Στην Ελλάδα καταγράφηκαν 68.467 γεννήσεις και 126.916 θάνατοι. Η διαφορά αυτή δεν είναι απλώς στατιστική, σημαίνει ότι μέσα σε έναν χρόνο ο πληθυσμός μειώθηκε κατά περίπου 58.000 άτομα από φυσικά αίτια. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη διακύμανση. Η ίδια εικόνα επαναλαμβάνεται με συνέπεια εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία, με τη μία χρονιά να επιβεβαιώνει την προηγούμενη.
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση μέσα στην Ευρώπη, αλλά βρίσκεται σε μια πιο εύθραυστη θέση μέσα σε μια ήδη δύσκολη ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Οι περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης κινούνται σε επίπεδα γεννητικότητας κάτω από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού. Η συνολική εικόνα δείχνει έναν μέσο δείκτη κοντά στο 1,4 παιδί ανά γυναίκα. Στην Ελλάδα, ο δείκτης αυτός εκτιμάται ακόμη χαμηλότερα, περίπου στο 1,3. Αυτό σημαίνει ότι η χώρα δεν αντιμετωπίζει απλώς μια κοινή ευρωπαϊκή τάση, αλλά μια πιο έντονη εκδοχή της.
Ωστόσο, το δημογραφικό δεν αποτυπώνεται πραγματικά μέσα σε πίνακες και ποσοστά. Αποτυπώνεται στον χώρο και τον χρόνο της καθημερινότητας. Στα χωριά όπου οι σχολικές αίθουσες αδειάζουν χρόνο με τον χρόνο και ορισμένες φορές δεν επαναλειτουργούν. Στις πόλεις όπου η παρουσία νέων οικογενειών γίνεται λιγότερο ορατή. Και κυρίως στην επιλογή πολλών νέων ανθρώπων να αναβάλλουν ή να επαναξιολογούν την απόκτηση παιδιών, όχι από έλλειψη επιθυμίας, αλλά από το πλαίσιο μέσα στο οποίο καλούνται να πάρουν αυτή την απόφαση.
Το οικονομικό βάρος της στέγης, η αβεβαιότητα στην εργασία διαμορφώνουν ένα περιβάλλον στο οποίο η δημιουργία οικογένειας παύει να είναι αυτονόητη εξέλιξη και γίνεται σύνθετη επιλογή.
Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει παρεμβάσεις προς την κατεύθυνση της στήριξης των οικογενειών. Οικονομικά βοηθήματα για τη γέννηση παιδιού, άδειες για γονείς και φορολογικές διευκολύνσεις συνθέτουν ένα πλαίσιο που αναγνωρίζει το πρόβλημα και επιχειρεί να το επηρεάσει.
Παρ’ όλα αυτά, το ερώτημα παραμένει αν τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να ανατρέψουν μια βαθύτερη τάση. Η εμπειρία δείχνει ότι από μόνες τους δεν επαρκούν. Το δημογραφικό συνδέεται με τον τρόπο που οργανώνεται η εργασία, με την πρόσβαση στη στέγη, με τις κοινωνικές υποδομές και με την αίσθηση προοπτικής που έχει η νέα γενιά.
Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες η συζήτηση έχει μετατοπιστεί ήδη από τα μεμονωμένα μέτρα σε πιο μακροπρόθεσμες επιλογές. Η στήριξη της οικογένειας, η διευκόλυνση της εργασιακής σταθερότητας και η ενίσχυση της περιφέρειας αποτελούν κομμάτια ενός ευρύτερου σχεδιασμού. Το βασικό στοιχείο δεν είναι η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης πολιτικής, αλλά η συνέπειά της στον χρόνο.
Οι προβολές για τις επόμενες δεκαετίες είναι σαφείς. Ο πληθυσμός θα είναι λιγότερος και μεγαλύτερος σε ηλικία, με άμεσες επιπτώσεις στην παραγωγική βάση, στο ασφαλιστικό σύστημα και στον τρόπο που οργανώνεται η κοινωνική ζωή. Πρόκειται για αλλαγές που δεν εκδηλώνονται απότομα, αλλά διαμορφώνουν σταδιακά μια διαφορετική χώρα.
Γι’ αυτό και το δημογραφικό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα συγκυρίας. Απαιτεί σταθερότητα, διάρκεια και έναν βαθμό συνεννόησης που υπερβαίνει τον εκλογικό κύκλο. Δεν αφορά μια κυβέρνηση ή μια πολιτική περίοδο, αλλά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία επιλέγει να συνεχίσει να υπάρχει στο μέλλον της.
Εφημερίδα Απογευματινή
