Μία από τις πολλές επετείους του Οκτωβρίου είναι εκείνη του θανάτου του Παύλου Μελά. Κορυφαία μορφή του Μακεδονικού Αγώνα και γόνος ιστορικής οικογένειας από την Ήπειρο, ο Παύλος σκοτώθηκε από τουρκικό βόλι στις 13 Οκτωβρίου 1904 στη Στάτιτσα (σημερινό χωριό Μελάς της Καστοριάς). Είχε εισέλθει για τρίτη φορά κρυφά στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία για να ενισχύσει τον αγώνα των Ελλήνων κατά των Βουλγάρων κομιτατζήδων.
Είναι χρήσιμο να θυμίζουμε στις νεότερες γενιές για ποιές αρχές και αξίες αγωνίσθηκε ο Μελάς. Αδιάψευστη πηγή τα γράμματά του στη γυναίκα του Ναταλία, αδελφή του Ίωνος Δραγούμη.
Τον Ιούλιο του 1904 ο Παύλος έχει πλέον στρατευθεί εθελοντικά στον αγώνα για τη στήριξη του Ελληνισμού της Μακεδονίας. Κρύβεται από τους Τούρκους και από τους Βουλγάρους επί αρκετές ημέρες στο Επισκοπείο της Κοζάνης, το οποίο υπάρχει και σήμερα ανακαινισμένο. Εκεί συναντά πολιτικούς και οικονομικούς υποστηρικτές του αγώνος. Τους μιλά ως εξής:
«Επειδή πάντοτε κατά τους αγώνες του Έθνους μας προΐστατο η Εκκλησία, έτσι τώρα, προπάντων όταν κατ’ αυτής στρέφονται κυρίως αι επιθέσεις των εχθρών μας, πρέπει και πάλι η Εκκλησία να προστατεύη τον αγώνα δια την συνεννόησιν προς αλλήλους και την αλληλοβοήθειαν». Πράγματι ο αγώνας τότε είχε και εκκλησιαστικό χαρακτήρα, διότι οι Βούλγαροι είχαν αποσχισθεί αντικανονικά από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και δημιούργησαν τη σχισματικη Εξαρχία.
Στις 28 Αυγούστου 1904, λίγο πριν εισέλθει στη Μακεδονία μαζί με τους ενόπλους συναγωνιστές του για τρίτη και τελευταία φορά, γράφει στη Ναταλία από το Μακροβούνι:
«Ακούσαμε τον εσπερινόν πρώτα και κατόπιν μας μετέλαβεν ο γέρων χωρικός ιερεύς της μονής. Ουδέποτε με τόσην κατάνυξιν μετέλαβα. Ο νους μου διαρκώς εστρέφετο προς Εκείνον, ο οποίος χάριν ημών και της θείας θρησκείας Του υπέστη το μαρτύριον. … Τον ελάτρευσα δια την θρησκείαν Του και τον εθαύμασα δια την θυσίαν Του. … Αισθάνομαι τώρα ισχυρός, γενναίος και καλύτερος».
Ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν του Διονυσίου Σολωμού ενέπνεε διαρκώς τον Παύλο. Γράφει από το Ζουπάνι (Πεντάλοφο Κοζάνης) στις 4 Σεπτεμβρίου 1904:
«Κατόπιν διαβάζω τον Ελληνικόν Ύμνον του Σολωμού και κοιμούμαι ολίγον».
Με την Ορθόδοξη Πίστη και τις αξίες του Ελληνισμού γαλουχήθηκαν οι αγωνιστές του 1904-1908. Έτσι έσωσαν τη Μακεδονία από τον τουρκικό ζυγό, από τις επιδιώξεις της βουλγαρικής Εξαρχίας και από τους κομιτατζήδες της Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργανώσεως (ΕΜΕΟ = ΒΜΡΟ). Ο αγνός ανθυπολοχαγός του Πυροβολικού Παύλος Μελάς φονεύθηκε, όπως προαναφέραμε, στις 13 Οκτωβρίου 1904 από τουρκικό απόσπασμα κατόπιν καταδόσεως από τον κομιτατζή Μήτρο Βλάχο. Τον έκλαψαν οι συναγωνιστές του και οι γυναίκες της Στάτιτσας. Την εξόδιο ακολουθία τέλεσε ο Μητροπολίτης Καστορίας Γερμανός Καραβαγγέλης, πρωτεργάτης της εθνικής προσπάθειας.
Σήμερα ο Παύλος και η σύζυγός του Ναταλία αναπαύονται εν ειρήνη στο παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών δίπλα στο Μητροπολιτικό Μέγαρο της Καστοριάς. Του οφείλουμε πολλά.
Εφημερίδα Απογευματινή
