Υπάρχει κάτι πιο εύκολο από το να καταδικάζεις ένα σκάνδαλο. Να προσποιείσαι πως δεν έχεις σχέση με την κοινωνία που το εξέθρεψε. Μερικές οργισμένες δηλώσεις, λίγες τηλεοπτικές κραυγές, μια ανάρτηση αποτροπιασμού και η συλλογική μας συνείδηση παραδίδεται καθαρή, έτοιμη για το επόμενο χειροκρότημα. Έχουμε ένα αξιοθαύμαστο ταλέντο. Πρώτα κατασκευάζουμε τους σωτήρες μας και ύστερα εξοργιζόμαστε που τόλμησαν να μας απογοητεύσουν.
Οι καταγγελίες γύρω από τη ΜΚΟ «Παιδική Χαρά» επαναφέρουν ένα δυσάρεστο ερώτημα. Πώς μια κοινωνία που διακηρύσσει την ευαισθησία της επιτρέπει να αναπτύσσονται φαινόμενα ενδεχόμενης εκμετάλλευσης της ανθρώπινης δυστυχίας; Πόσο εύκολα εντυπωσιαζόμαστε από κάποιον που εμφανίζεται ως ευεργέτης; Μια φωτογραφία με γνωστά πρόσωπα, μερικές συγκινητικές αφηγήσεις, λίγες δημόσιες ευχαριστίες και ξαφνικά αποκτά το κύρος που άλλοι χρειάζονται μια ζωή για να κερδίσουν.
Δεν εξετάζουμε διαδικασίες. Μας αρκεί να συγκινηθούμε. Έχουμε αναγάγει την εικόνα σε απόδειξη αξιοπιστίας και τη δημοσιότητα σε πιστοποιητικό εντιμότητας. Όποιος διαθέτει χρήματα, γνωριμίες και εντυπωσιακή παρουσία θεωρείται επιτυχημένος. Πώς απέκτησε όλα αυτά μοιάζει με ερώτηση κακής ανατροφής. Ύστερα, όταν έρχονται στο φως καταγγελίες για παρατυπίες, ανακαλύπτουμε ξαφνικά την ηθική μας ευαισθησία. Τι υποκρισία!
Δεν είναι, βέβαια, όλοι συνένοχοι. Η καλοσύνη δεν αποτελεί αφέλεια ούτε η εξαπάτηση χρεώνεται στο θύμα της. Υπάρχει, όμως, διαφορά ανάμεσα στην καλόπιστη προσφορά και στη συνήθεια να απονέμουμε κύρος χωρίς να απαιτούμε λογοδοσία. Το ίδιο συμβαίνει στην πολιτική, στην επιχειρηματικότητα, ακόμη και σε θεσμούς που επικαλούνται υψηλές ηθικές αξίες. Θαυμάζουμε την επιτυχία πριν εξετάσουμε τη διαδρομή της. Χειροκροτούμε τη γενναιοδωρία χωρίς να ενδιαφερόμαστε για την προέλευση των χρημάτων. Συγχέουμε την οικονομική επιφάνεια με την προσωπική αξία.
Έτσι δημιουργούμε, άλλοτε συνειδητά και άλλοτε από αμέλεια, το περιβάλλον όπου μπορεί να ευδοκιμήσει η εκμετάλλευση. Το κράτος, πάντως, δεν δικαιούται να περιορίζεται στον ρόλο του καθυστερημένου τιμωρού. Χρειάζονται ουσιαστικοί έλεγχοι, διαφανείς οικονομικές διαδικασίες και αποτελεσματική εποπτεία. Η προστασία των δωρεών δεν είναι πολυτέλεια. Είναι θεσμική υποχρέωση.
Και κάτι ακόμη. Δεν είναι φυσιολογικό η θεραπεία ενός παιδιού να εξαρτάται από το πόσο συγκινητική θα γίνει η ιστορία του στην τηλεόραση. Η αλληλεγγύη αποτελεί πολύτιμη δύναμη, αλλά δεν μπορεί να υποκαθιστά τις ευθύνες μιας οργανωμένης πολιτείας. Το δυσκολότερο, ωστόσο, είναι να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την κοινωνική καταξίωση. Να πάψουμε να θεωρούμε τον πλούτο απόδειξη αρετής και τη φιλανθρωπία ευκαιρία δημόσιας προβολής. Η πραγματική προσφορά δεν χρειάζεται διαρκώς φωτογραφίες και επώνυμες παρουσίες. Μια κοινωνία διαμορφώνεται και από όσα επιβραβεύει, ανέχεται ή επιλέγει να μη βλέπει.
Η συλλογική ευθύνη δεν σημαίνει ότι όλοι φταίμε. Σημαίνει ότι κανείς δεν δικαιούται να θεωρεί την αδιαφορία του κοινωνική αρετή. Αν κάθε σκάνδαλο προκαλεί μόνο λίγες ημέρες αγανάκτησης, προσφέρουμε ακόμη μία παράσταση δημόσιας υποκρισίας. Το ζητούμενο δεν είναι να πάψουμε να εμπιστευόμαστε αλλά να μην παραιτούμαστε από την κρίση μας. Να προστατεύσουμε την αλληλεγγύη από εκείνους που ενδεχομένως τη μετατρέπουν σε επιχείρηση και την ανθρώπινη δυστυχία σε ευκαιρία πλουτισμού.
Γιατί το χειρότερο δεν είναι μόνο να εξαπατηθεί μια κοινωνία. Είναι να συνεχίζει να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την επόμενη εξαπάτησή της.
Εφημερίδα Απογευματινή
