Η Ελλάδα προχωρά στη θέσπιση ηλικιακού ορίου για την πρόσβαση των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με την κυβέρνηση να σχεδιάζει την εφαρμογή του ορίου των 15 ετών από την 1η Ιανουαρίου 2027.
Η χώρα είχε ανοίξει τη συζήτηση για την «ψηφιακή ενηλικίωση» πριν από περίπου δύο χρόνια, όταν ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε το ζήτημα στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών. Από τότε, η συζήτηση εξελίχθηκε από την ανάγκη θέσπισης ηλικιακού ορίου στον τρόπο με τον οποίο αυτό μπορεί να εφαρμοστεί, χωρίς να δημιουργούνται νέοι κίνδυνοι για τα προσωπικά δεδομένα των χρηστών.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η πρόταση για το EU Kids Act προβλέπει διαφορετική προσέγγιση για τις ηλικίες 13 έως 15 ετών, με πρόσβαση σε ειδικά διαμορφωμένα περιβάλλοντα κοινωνικής δικτύωσης και αυξημένους περιορισμούς στη λειτουργία τους.
Σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης Δημήτρης Παπαστεργίου αναφέρεται στη διαδρομή από τις πρώτες ελληνικές πρωτοβουλίες έως την ευρωπαϊκή πρόταση, εξηγώντας παράλληλα γιατί η Ελλάδα επιλέγει να προχωρήσει στη νομοθέτηση χωρίς να περιμένει την ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής διαδικασίας.
Από την ελληνική πρωτοβουλία στο ευρωπαϊκό πλαίσιο
Ο κ. Παπαστεργίου σημειώνει ότι η Ελλάδα άνοιξε τη σχετική συζήτηση πριν από δύο χρόνια, όταν ο πρωθυπουργός μίλησε από το βήμα του ΟΗΕ για την ανάγκη κοινής δράσης και λήψης μέτρων.
Όπως αναφέρει, η διαδικασία δεν ήταν εύκολη, καθώς χρειάστηκε να παρουσιαστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο η ελληνική προσέγγιση και, κυρίως, ο τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε να λειτουργήσει ένας μηχανισμός επιβεβαίωσης ηλικίας.
«Ο ελέφαντας στο δωμάτιο» ήταν, σύμφωνα με τον υπουργό, ο ισχυρισμός των πλατφορμών ότι δεν μπορούσαν να είναι βέβαιες για την ηλικία ενός χρήστη.
Σε αυτό το ζήτημα, το Kids Wallet αποτέλεσε την ελληνική απάντηση. Ο υπουργός σημειώνει ότι η Ελλάδα, σε συνεργασία με άλλα κράτη, συνέβαλε στην προώθηση της σχετικής συζήτησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με αποτέλεσμα να παρουσιαστεί η πρόταση για το EU Kids Act.
Τι προβλέπεται για τις ηλικίες 13 έως 15 ετών
Ο κ. Παπαστεργίου θεωρεί ότι δύο ήταν τα βασικά στοιχεία της ελληνικής προσέγγισης που επηρέασαν την ευρωπαϊκή συζήτηση: η ηλικία της ψηφιακής ενηλικίωσης και ο τρόπος επιβεβαίωσης της ηλικίας.
Σε ό,τι αφορά τις ηλικίες 13 έως 15 ετών, εξηγεί ότι η ευρωπαϊκή πρόταση δεν προβλέπει ελεύθερη πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με τη μορφή που έχουν σήμερα.
Αντίθετα, προβλέπεται η δυνατότητα πρόσβασης σε ειδικά διαμορφωμένα περιβάλλοντα κοινωνικής δικτύωσης, με γονική συναίνεση και σημαντικούς περιορισμούς. Μεταξύ άλλων, δεν θα υπάρχουν προσωπικοί λογαριασμοί με τα σημερινά χαρακτηριστικά, θα υπάρχουν περιορισμοί στη χρήση κατά τη διάρκεια της νύχτας, μέγιστη χρήση μίας ώρας την ημέρα και δεν θα επιτρέπεται το ατελείωτο scrolling.
«Δεν δέχεται ούτε η Ευρώπη σε αυτή την πολύ ευαίσθητη ηλικία των παιδιών στο γυμνάσιο στην ουσία, να υπάρχουν social media, τα οποία θα έχουν εθιστικό περιεχόμενο, θα επιτρέπουν το συνεχές scrolling και θα λειτουργούν για άπειρες ώρες», σημειώνει ο υπουργός.
Από την 1η Ιανουαρίου 2027 η εφαρμογή του ορίου
Η Ελλάδα αποφάσισε να προχωρήσει στη νομοθέτηση από την 1η Ιανουαρίου 2027, χωρίς να περιμένει την ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής νομοθετικής διαδικασίας.
Όπως εξηγεί ο κ. Παπαστεργίου, από την ανακοίνωση της ευρωπαϊκής πρόθεσης μέχρι την ψήφιση του ευρωπαϊκού πλαισίου θα μεσολαβήσουν αρκετοί μήνες. Εκτιμάται, μάλιστα, ότι η ευρωπαϊκή διαδικασία μπορεί να διαρκέσει περίπου 20 μήνες.
«Αφού πλέον ξέρουμε τις βασικές αρχές δεν έχουμε κανένα λόγο να περιμένουμε και να χάσουμε 20 μήνες», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Η Ελλάδα είχε αρχικά σχεδιάσει να φέρει τη σχετική νομοθεσία στη Βουλή τον Αύγουστο, ωστόσο ανέμενε τις εξελίξεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Πλέον, όπως τονίζει ο υπουργός, η χώρα μπορεί να προχωρήσει, ενώ παράλληλα θα συμμετέχει ενεργότερα στη συζήτηση για την ευρωπαϊκή νομοθέτηση.
Ο κ. Παπαστεργίου υπογραμμίζει ότι το EU Kids Act θα πρέπει να καλύψει όχι μόνο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά και την τεχνητή νοημοσύνη, καθώς θεωρεί ότι και η χρήση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης από παιδιά χρειάζεται ρύθμιση.
Ο ρόλος του Kids Wallet στην επιβεβαίωση ηλικίας
Σημαντικό στοιχείο της ελληνικής προσέγγισης είναι ο τρόπος με τον οποίο πραγματοποιείται η επαλήθευση ηλικίας.
Όπως εξηγεί ο υπουργός, το Kids Wallet δεν διαβιβάζει στις πλατφόρμες την ημερομηνία γέννησης ή άλλα στοιχεία ταυτότητας του χρήστη. Αντίθετα, παρέχει μόνο μία ένδειξη, ένα «σήμα», για το αν ο χρήστης βρίσκεται πάνω ή κάτω από το εκάστοτε ηλικιακό όριο.
«Δεν επιστρέφει καν την ημερομηνία γέννησης», επισημαίνει, υπογραμμίζοντας ότι αυτό αποτέλεσε βασική προϋπόθεση και της ευρωπαϊκής λύσης.
Παράλληλα, ο κ. Παπαστεργίου αναφέρει ότι οι ίδιες οι πλατφόρμες έχουν την ευθύνη να αναζητούν την πραγματική ηλικία των χρηστών, αξιοποιώντας και τους αλγορίθμους που διαθέτουν. Όταν δεν μπορούν να έχουν εύλογη βεβαιότητα, θα μπορούν να χρησιμοποιούν το Kids Wallet.
Ενημέρωση γονέων και στήριξη των οικογενειών
Ο υπουργός χαρακτηρίζει κρίσιμη την ενημέρωση των γονέων, σημειώνοντας ότι η εφαρμογή του μέτρου δεν μπορεί να στηριχθεί αποκλειστικά στον έλεγχο από τις οικογένειες.
Όπως αναφέρει, θα υπάρξει οργανωμένη ενημέρωση σε σχολεία, εκπαιδευτικούς, συλλόγους γονέων και κηδεμόνων και ομάδες γονέων. Στόχος είναι οι οικογένειες να γνωρίζουν τα διαθέσιμα εργαλεία γονικού ελέγχου και να κατανοήσουν τους κινδύνους που συνδέονται με την υπερβολική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Ο ίδιος σημειώνει ότι δεν πρόκειται για μια τεχνοφοβική προσέγγιση, καθώς το διαδίκτυο μπορεί να προσφέρει σημαντικές δυνατότητες μάθησης και ενημέρωσης. Παράλληλα, όμως, υπογραμμίζει την ανάγκη να υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στον ψηφιακό και τον πραγματικό κόσμο.
Τι θα σημαίνει επιτυχία του μέτρου
Για τον κ. Παπαστεργίου, η επιτυχία της πολιτικής θα κριθεί σε περισσότερα από ένα επίπεδα.
Πρώτος στόχος είναι η νομοθέτηση του ηλικιακού ορίου, δεύτερος η ενημέρωση των γονέων και τρίτος η ουσιαστική βοήθεια προς τα παιδιά ώστε να μην περιορίζουν την καθημερινότητά τους στον ψηφιακό κόσμο.
Ο υπουργός αναφέρεται και στην εμπειρία της Αυστραλίας, σημειώνοντας ότι η εφαρμογή αντίστοιχων μέτρων εκεί δεν εξελίχθηκε όπως αναμενόταν και πως η Ελλάδα επιδιώκει να ενσωματώσει επιπλέον τεχνικά μέτρα.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι ακόμη και οι τεχνικοί περιορισμοί μπορούν να παρακαμφθούν, γι’ αυτό και θεωρεί απαραίτητη τη συνεχή ενημέρωση και την περαιτέρω συνεργασία με τις πλατφόρμες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι κυρώσεις στις πλατφόρμες μέσω του DSA
Για τις πλατφόρμες που δεν έχουν έδρα στην Ελλάδα, η εφαρμογή των κανόνων θα βασιστεί στο ευρωπαϊκό και το ελληνικό πλαίσιο που συνδέεται με τον Digital Services Act.
Ο κ. Παπαστεργίου εξηγεί ότι η ΕΕΤΤ, ως αρμόδια ελληνική αρχή, θα μπορεί να αναφέρει παραβάσεις που αφορούν, για παράδειγμα, την πρόσβαση ενός 14χρονου σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης. Στη συνέχεια, η διαδικασία θα ακολουθεί το προβλεπόμενο ευρωπαϊκό πλαίσιο, με δεδομένο ότι πολλές από τις μεγάλες πλατφόρμες έχουν την έδρα τους στην Ιρλανδία.
Όπως σημειώνει, εξετάζεται παράλληλα το ενδεχόμενο να υπάρξει στο μέλλον μια διαδικασία που θα φέρνει πιο κοντά στις ελληνικές αρχές το ζήτημα των προστίμων, χωρίς ωστόσο να έχει ακόμη οριστικοποιηθεί κάτι σχετικό.
Ο ψηφιακός εθισμός
Ο υπουργός υπογραμμίζει ότι το ηλικιακό όριο από μόνο του δεν αρκεί για την αντιμετώπιση του ψηφιακού εθισμού.
Όπως εξηγεί, τα παιδιά είναι περισσότερο ευάλωτα στα εθιστικά μοτίβα, καθώς βρίσκονται σε ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος αναπτύσσεται και οι μαθησιακές δυνατότητες βρίσκονται σε κρίσιμο στάδιο.
Οι επιπτώσεις, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν περιορίζονται σε μαθησιακά ή αναπτυξιακά ζητήματα, αλλά μπορεί να αφορούν και την αυτοεκτίμηση. Αναφέρεται χαρακτηριστικά στο FOMO, δηλαδή τον φόβο ότι κάποιος χάνει όσα συμβαίνουν γύρω του, αλλά και στην απομόνωση των παιδιών μέσα σε έναν ψηφιακό κόσμο.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι και οι ίδιοι οι γονείς λειτουργούν ως πρότυπο για τα παιδιά τους, καθώς τα παιδιά παρατηρούν τη χρήση του κινητού από τους ενήλικες και συχνά μιμούνται τη συμπεριφορά τους.
«Οι πλατφόρμες δεν πρέπει να έχουν το βάρος της απόδειξης»
Ο κ. Παπαστεργίου απορρίπτει την άποψη ότι η ευθύνη για την προστασία των παιδιών πρέπει να κατανέμεται ισότιμα μεταξύ πλατφορμών και γονέων.
«Δεν πρέπει οι γονείς να τρέχουν πίσω από τις πλατφόρμες προσπαθώντας να ασφαλίσουν τα κινητά των παιδιών τους απέναντι στις πλατφόρμες», αναφέρει.
Όπως τονίζει, οι πλατφόρμες θα πρέπει να σχεδιάζονται με τρόπο ασφαλή για τα παιδιά και όχι να μεταφέρουν στους γονείς το βάρος της διασφάλισης της προστασίας τους.
Οι γονείς, από την πλευρά τους, έχουν συγκεκριμένο ρόλο κυρίως κατά τη διαδικασία επιβεβαίωσης της ηλικίας. Ο υπουργός προειδοποιεί ότι εάν ένας γονέας χρησιμοποιήσει τη δική του ταυτότητα ή το δικό του κινητό για να επιτρέψει στο παιδί να παρακάμψει την επιβεβαίωση ηλικίας, τότε ο στόχος του μέτρου ακυρώνεται.
Καταλήγοντας, υπογραμμίζει ότι η βασική ευθύνη των γονέων είναι να συμμετέχουν στη διαδικασία επιβεβαίωσης όταν απαιτείται και, κυρίως, να βοηθούν τα παιδιά να κατανοήσουν ότι «η πραγματική ζωή είναι πιο όμορφη και μεγαλύτερη από ό,τι χωράει ένα smartphone».
