Για σχεδόν δέκα χρόνια, το Future Combat Air System (FCAS) παρουσιαζόταν ως η ναυαρχίδα της ευρωπαϊκής αμυντικής συνεργασίας και ως η απάντηση της ηπείρου στον διεθνή ανταγωνισμό για την ανάπτυξη μαχητικών αεροσκαφών νέας γενιάς. Το σχέδιο, που ένωσε τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ισπανία με το Βέλγιο σε ρόλο παρατηρητή, δεν αφορούσε μόνο ένα νέο μαχητικό αεροσκάφος, αλλά ένα ολοκληρωμένο οικοσύστημα αεροπορικών και διαστημικών δυνατοτήτων, με μη επανδρωμένα συστήματα, δορυφόρους και προηγμένα δίκτυα αισθητήρων.
Η απόφαση, ωστόσο, του Βερολίνου να αποχωρήσει από το πρόγραμμα σηματοδότησε το τέλος ενός εγχειρήματος που υπολογιζόταν ότι θα ξεπερνούσε τα 100 δισ. ευρώ. Στο επίκεντρο της κατάρρευσης βρέθηκαν οι διαφωνίες ανάμεσα στη γαλλική Dassault Aviation και τη γερμανική Airbus Defence and Space, οι οποίες δεν κατάφεραν να γεφυρώσουν τις διαφορετικές αντιλήψεις τους για το μέλλον του αεροσκάφους.
Η σύγκρουση δύο διαφορετικών στρατηγικών
Πίσω από την αποτυχία του FCAS κρύβονται δύο διαφορετικά επιχειρησιακά δόγματα. Η Γαλλία επιδίωκε ένα ελαφρύτερο αεροσκάφος, ικανό να επιχειρεί από αεροπλανοφόρα και να εξυπηρετεί τις ανάγκες της πυρηνικής της αποτροπής. Αντίθετα, η Γερμανία προσανατολιζόταν σε ένα βαρύτερο μαχητικό αεροπορικής υπεροχής, πιο κοντά στη φιλοσοφία του Eurofighter.
Οι αποκλίσεις αυτές αποδείχθηκαν καθοριστικές σε ένα πρόγραμμα που δεν αφορούσε απλώς την κατασκευή ενός νέου αεροσκάφους, αλλά τη δημιουργία ενός πλήρως δικτυωμένου συστήματος μάχης έκτης γενιάς, όπου επανδρωμένα και μη επανδρωμένα μέσα θα λειτουργούν ως ενιαίο επιχειρησιακό σύνολο.
Η αποτυχία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Ο πρωθυπουργός του Βελγίου, Μπαρτ Ντε Βέβερ, χαρακτήρισε το τέλος του FCAS «καθαρή ανοησία», προειδοποιώντας ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να χάσει τη θέση της σε έναν κρίσιμο τομέα της αμυντικής βιομηχανίας.
Πρώτο σενάριο: Εθνικά προγράμματα και αυτόνομη ανάπτυξη
Μετά το ναυάγιο, η πρώτη επιλογή για τις εμπλεκόμενες χώρες είναι η ανάπτυξη εθνικών προγραμμάτων μαχητικών αεροσκαφών.
Η Γερμανία κινείται ήδη προς αυτή την κατεύθυνση. Η Airbus και επτά ακόμη γερμανικές αμυντικές και αεροδιαστημικές εταιρείες έχουν προτείνει τη δημιουργία της συμμαχίας Team Gen 6, η οποία φιλοδοξεί να αναπτύξει ένα νέο ευρωπαϊκό μαχητικό έκτης γενιάς με γερμανική ηγεσία.
Οι υποστηρικτές της πρότασης θεωρούν ότι η διακοπή ενός τόσο μεγάλου προγράμματος απειλεί την τεχνογνωσία και τη διεθνή ανταγωνιστικότητα της γερμανικής βιομηχανίας. Ωστόσο, ένα τέτοιο εγχείρημα απαιτεί πολιτική στήριξη και σημαντικούς οικονομικούς πόρους.
Την ίδια στιγμή, η Γαλλία διαθέτει μεγαλύτερη αυτονομία στον συγκεκριμένο τομέα. Η Dassault υποστηρίζει διαχρονικά ότι μπορεί να αναπτύξει μόνη της έναν διάδοχο του Rafale. Το βασικό ερώτημα, ωστόσο, αφορά το κόστος ενός τόσο φιλόδοξου προγράμματος και τη δυνατότητα εξασφάλισης εξαγωγικών αγορών που θα το καταστήσουν βιώσιμο.
Δεύτερο σενάριο: Στροφή στα αμερικανικά F-35
Μια πιο άμεση λύση για τη Γερμανία είναι η περαιτέρω ενίσχυση του στόλου των αμερικανικών F-35.
Το Βερολίνο έχει ήδη παραγγείλει 35 αεροσκάφη, τα οποία προορίζονται να αντικαταστήσουν τα γηρασμένα Tornado στο πλαίσιο των υποχρεώσεων του ΝΑΤΟ για τον πυρηνικό διαμοιρασμό. Σύμφωνα με πληροφορίες, εξετάζεται πλέον η αύξηση του στόλου στα 50 αεροσκάφη.
Η επιλογή αυτή προσφέρει ταχύτητα και επιχειρησιακή ασφάλεια, καθώς το F-35 αποτελεί ήδη το κυρίαρχο μαχητικό πολλών χωρών της Συμμαχίας. Παράλληλα, δίνει χρόνο στη Γερμανία να επανασχεδιάσει τη στρατηγική της για το επόμενο βήμα.
Ωστόσο, η ενίσχυση της εξάρτησης από τις Ηνωμένες Πολιτείες προκαλεί προβληματισμό σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία στον τομέα της άμυνας.
Στο μεταξύ, οι ΗΠΑ προχωρούν ήδη στην ανάπτυξη του F-47 της Boeing, ενός μαχητικού έκτης γενιάς που ενδέχεται να τεθεί σε υπηρεσία πριν από το τέλος της δεκαετίας, αν και παραμένει ασαφές ποιες εκδόσεις θα είναι διαθέσιμες στους συμμάχους.
Τρίτο σενάριο: Νέες συμμαχίες και πολυεθνικά προγράμματα
Η τρίτη επιλογή αφορά τη συμμετοχή σε άλλα διεθνή προγράμματα ανάπτυξης μαχητικών αεροσκαφών.
Το σημαντικότερο από αυτά είναι το Global Combat Air Programme (GCAP), το οποίο υλοποιείται από το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία και την Ιαπωνία. Η πιθανή ένταξη της Γερμανίας θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά το εγχείρημα, τόσο οικονομικά όσο και βιομηχανικά, δημιουργώντας έναν νέο ευρωπαϊκό πυρήνα αμυντικής συνεργασίας.
Παράλληλα, το Βερολίνο έχει διερευνήσει προοπτικές συνεργασίας με τη Σουηδία, η οποία διαθέτει σημαντική εμπειρία στην ανάπτυξη μαχητικών αεροσκαφών μέσω της Saab.
Για την Ισπανία, η κατάσταση είναι πιο σύνθετη. Η Μαδρίτη δεν διαθέτει τη δυνατότητα ανάπτυξης ενός αυτόνομου προγράμματος και αναμένεται να αναζητήσει ρόλο σε κάποια νέα πολυεθνική πρωτοβουλία, αξιοποιώντας τη βιομηχανική και παραγωγική της βάση.
Το ευρωπαϊκό δίλημμα της επόμενης ημέρας
Η κατάρρευση του FCAS δεν σηματοδοτεί μόνο την αποτυχία ενός εξαιρετικά φιλόδοξου αμυντικού προγράμματος. Αναδεικνύει ταυτόχρονα τις δυσκολίες της Ευρώπης να διαμορφώσει κοινή στρατηγική σε τομείς υψηλής τεχνολογίας και άμυνας.
Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα, αλλά και περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία προχωρούν στην ανάπτυξη δικών τους μαχητικών νέας γενιάς, οι ευρωπαϊκές χώρες καλούνται πλέον να αποφασίσουν εάν θα επιμείνουν σε εθνικές λύσεις, θα ενισχύσουν την εξάρτησή τους από αμερικανικά συστήματα ή θα αναζητήσουν ένα νέο μοντέλο συνεργασίας που θα μπορούσε να διατηρήσει ζωντανή την ευρωπαϊκή φιλοδοξία για στρατηγική αυτονομία στους αιθέρες.
