Δύο νέες στρατηγικές για την ενίσχυση των νησιών και των παράκτιων κοινοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρουσίασε σήμερα η Κομισιόν, επιχειρώντας να διαμορφώσει για πρώτη φορά μια πιο συντονισμένη και ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή προσέγγιση για περιοχές με ιδιαίτερα γεωγραφικά, κοινωνικά και αναπτυξιακά χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περίπου 17 εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ ζουν σε περισσότερα από 4.000 νησιά, ενώ 95 εκατομμύρια άνθρωποι κατοικούν σε παράκτιες περιοχές, οι οποίες εκτείνονται σε περίπου 70.000 χιλιόμετρα ακτογραμμής σε 22 κράτη-μέλη.
Οι περιοχές αυτές βρίσκονται αντιμέτωπες με κοινές, αλλά και διαφορετικής έντασης προκλήσεις: από τη γεωγραφική απομόνωση και το υψηλότερο κόστος μεταφορών έως τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, την πίεση του τουρισμού, τη δημογραφική γήρανση και την περιορισμένη πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.
Οι βασικοί άξονες της ευρωπαϊκής παρέμβασης
Η νέα στρατηγική για τα νησιά έχει ως στόχο να ενσωματώσει τις ιδιαίτερες ανάγκες τους στο σύνολο των ευρωπαϊκών πολιτικών, με έμφαση σε τέσσερις βασικούς άξονες: την οικονομική ανάπτυξη και την καινοτομία, την ενεργειακή ασφάλεια και την κλιματική ανθεκτικότητα, την κοινωνική συνοχή και τη δημογραφική σταθερότητα, καθώς και την ασφάλεια και την ετοιμότητα απέναντι σε κρίσεις.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, στη βελτίωση της συνδεσιμότητας και στη στήριξη της επιχειρηματικότητας, με στόχο τη μείωση των ανισοτήτων ανάμεσα στα νησιά και τις ηπειρωτικές περιοχές της Ένωσης.
Αντίστοιχα, η στρατηγική για τις παράκτιες κοινότητες επικεντρώνεται στην ανάπτυξη μιας βιώσιμης γαλάζιας οικονομίας, στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική κρίση και στη διαμόρφωση ζωντανών, ανθεκτικών και κοινωνικά συμπεριληπτικών τοπικών κοινωνιών. Στο επίκεντρο αναμένεται να βρεθούν νέες μορφές οικονομικής δραστηριότητας, όπως η θαλάσσια βιοοικονομία, η υπεράκτια ενέργεια και ο βιώσιμος τουρισμός.
Στέγαση, εργασία και δημογραφική πίεση
Ξεχωριστή έμφαση δίνεται στις κοινωνικές πιέσεις που αντιμετωπίζουν πολλά νησιά και παράκτιες περιοχές. Σε αρκετές από αυτές καταγράφονται ελλείψεις σε οικονομικά προσιτή στέγαση, περιορισμένες ευκαιρίες απασχόλησης και έντονη εποχικότητα στην οικονομική δραστηριότητα. Οι συνθήκες αυτές οδηγούν συχνά νέους ανθρώπους προς τα μεγάλα αστικά κέντρα ή το εξωτερικό, εντείνοντας τη δημογραφική αποδυνάμωση και δημιουργώντας πρόσθετες δυσκολίες για τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών.
Μεγάλες αποκλίσεις στην ανάπτυξη των νησιών
Στο πεδίο της οικονομίας και της απασχόλησης, οι νησιωτικές περιοχές της ΕΕ παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις.
Σε ορισμένα νησιωτικά κράτη-μέλη, όπως η Ιρλανδία και η Μάλτα, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ βρίσκεται σημαντικά πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, στο 221% και στο 112% αντίστοιχα, ενώ στην Κύπρο κινείται κοντά στο 98%.
Αντίθετα, στα περισσότερα άλλα νησιά το ΑΕΠ φτάνει μόλις στο 70% του μέσου όρου της ΕΕ, αποτυπώνοντας τις ανισότητες που εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν την ευρωπαϊκή νησιωτικότητα.
Ανάλογη εικόνα καταγράφεται και στην αγορά εργασίας. Τα ποσοστά απασχόλησης ανέρχονται σε 78% στην Κύπρο, 80% στην Ιρλανδία και 83% στη Μάλτα, υπερβαίνοντας τον μέσο όρο της ΕΕ, που βρίσκεται στο 75%. Στα υπόλοιπα νησιά, ωστόσο, η απασχόληση περιορίζεται στο 59%.
Το αυξημένο βάρος της γεωγραφικής απομόνωσης
Η γεωγραφία των νησιών δημιουργεί αυτό που διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, περιγράφουν ως «κόστος νησιωτικότητας»: πρόσθετα οικονομικά, κοινωνικά και δημοσιονομικά βάρη που δεν αντιμετωπίζουν στον ίδιο βαθμό οι ηπειρωτικές περιοχές.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, το κόστος μεταφορών μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι πάνω από 300% υψηλότερο σε σχέση με την ηπειρωτική Ευρώπη. Παράλληλα, οι δημόσιες δαπάνες ανά κάτοικο μπορεί να είναι αυξημένες κατά 30% έως 50%, ενώ οι τιμές κατοικιών σε ορισμένους νησιωτικούς δήμους φτάνουν σε επίπεδα 75% έως 130% υψηλότερα.
Χωρίς νέο ταμείο η χρηματοδότηση
Παρότι οι νέες στρατηγικές διαμορφώνουν ένα φιλόδοξο πολιτικό πλαίσιο, δεν συνοδεύονται από τη δημιουργία ξεχωριστού χρηματοδοτικού ταμείου.
Η εφαρμογή τους θα βασιστεί κυρίως στην αξιοποίηση ήδη υφιστάμενων ευρωπαϊκών πόρων, όπως το Ταμείο Συνοχής, τα εθνικά και περιφερειακά προγράμματα των κρατών-μελών, καθώς και εργαλεία που συνδέονται με την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση.
Ο αντιπρόεδρος της Επιτροπής, αρμόδιος για θέματα Συνοχής, Ραφαέλε Φίτο, ανέφερε ότι στο τρέχον Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2021-2027 προβλέπονται περίπου 12,5 δισ. ευρώ για τα νησιά, στο πλαίσιο των προγραμμάτων συνοχής της ΕΕ.
Όπως διευκρίνισε, δεν πρόκειται για ξεχωριστό ταμείο, αλλά για πόρους που εντάσσονται στο συνολικό πλαίσιο της περιφερειακής πολιτικής.
Για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, ο Ρ. Φίτο σημείωσε ότι δεν είναι ακόμη δυνατό να προσδιοριστούν συγκεκριμένα ποσά. Ωστόσο, ανέφερε ότι ένα ευρύτερο χρηματοδοτικό μέγεθος περίπου 218 δισ. ευρώ, που αφορά τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες μέσω εθνικών και περιφερειακών σχεδίων, καλύπτει και μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών νησιών.
Σύμφωνα με τον ίδιο, το νέο πλαίσιο θα επιτρέψει πιο στοχευμένη ενσωμάτωση των νησιωτικών αναγκών, ώστε οι πολιτικές της ΕΕ να ανταποκρίνονται αποτελεσματικότερα στις ιδιαιτερότητες αυτών των περιοχών.
Παράλληλα, η Επιτροπή καλεί τα κράτη-μέλη να εντάξουν στοχευμένα μέτρα για τα νησιά και τις παράκτιες περιοχές στους εθνικούς τους σχεδιασμούς. Ενισχυμένος αναμένεται να είναι και ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, καθώς και των τεχνικών εργαλείων στήριξης, για επενδύσεις σε υποδομές, ενέργεια και ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Η πράσινη μετάβαση και οι ανάγκες των νησιών
Αναφερόμενος στις επιπτώσεις της πράσινης μετάβασης, ο επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών, Κώστας Κάδης, υπογράμμισε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα λάβει υπόψη την ανταγωνιστικότητα, τη συνδεσιμότητα και το κόστος ζωής των νησιωτικών κοινωνιών στις επικείμενες αναθεωρήσεις του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, του κανονισμού για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και του FuelEU Maritime.
Όπως σημείωσε, η ισχύουσα νομοθεσία επιτρέπει ήδη στα κράτη-μέλη να ζητούν εξαιρέσεις για συγκεκριμένα νησιά, με στόχο να διασφαλίζεται η απρόσκοπτη συνδεσιμότητά τους. Ωστόσο, διευκρίνισε ότι δεν έχουν ληφθεί ακόμη οριστικές αποφάσεις, καθώς τα ζητήματα αυτά θα εξεταστούν στο πλαίσιο των προσεχών αναθεωρήσεων.
Ο Κ. Κάδης τόνισε ακόμη ότι οι ακτές της Ευρώπης, όπου ζουν 95 εκατομμύρια άνθρωποι, βρίσκονται στο επίκεντρο της σχέσης ανάμεσα στην οικονομία και τις θάλασσες, αλλά και στην πρώτη γραμμή της κλιματικής κρίσης.
Η νέα στρατηγική, όπως ανέφερε, επιδιώκει να μετατρέψει τις προκλήσεις σε ευκαιρίες, μέσα από την ενίσχυση της γαλάζιας οικονομίας, των υποδομών ανθεκτικότητας και της προστασίας της θαλάσσιας κληρονομιάς.
