Απέναντι στο τραπεζικό ολιγοπώλιο, που διαμορφώθηκε μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση και τη συρρίκνωση του κλάδου και με στόχο οι αποταμιευτές να ανταμείβονται με υψηλότερα επιτόκια συγκριτικά με τα σημερινά «ψίχουλα» του 0,03%-0,07%, η Επιτροπή Ανταγωνισμού προτείνει ένα κρατικό «αντίβαρο» σε μια μάλλον ανατρεπτική παρέμβασή της η οποία αναμένεται να πυροδοτήσει σοβαρές συζητήσεις.
Η ουσία της πρότασής της είναι να υιοθετηθεί το «γαλλικό μοντέλο» με λογαριασμούς ταμιευτηρίου στις ελληνικές τράπεζες, των οποίων το επιτόκιο θα καθορίζεται από το κράτος με στόχο την άντληση εσόδων για τον προϋπολογισμό, κατόπιν εισήγησης της κεντρικής τράπεζας προς το υπουργείο Οικονομικών και με σημαντικά υψηλότερο στα επίπεδα του 3%-4%.
Υπερσυγκέντρωση
Στην τελική έκθεσή της για τον ανταγωνισμό στην τραπεζική αγορά, η Επιτροπή περιγράφει έναν κλάδο με ολιγοπωλιακά χαρακτηριστικά, στον οποίο οι τέσσερις συστημικές τράπεζες (Εθνική, Πειραιώς, Alpha Bank, Eurobank) συγκεντρώνουν πάνω από το 94,6% των συνολικών καταθέσεων (2024), οι αποταμιευτές εισπράττουν εδώ και χρόνια μηδενικά επιτόκια, οι τράπεζες προσφέρουν σχεδόν πανομοιότυπα προϊόντα, ενώ ο ανταγωνισμός για την προσέλκυση νέων καταθέσεων παραμένει περιορισμένος (με εξαίρεση τις μικρότερες τράπεζες που διεκδικούν μερίδια αγοράς) λόγω της πλεονάζουσας ρευστότητας που έχουν στα ταμεία τους. Το αποτέλεσμα των παραπάνω είναι οι τράπεζες να μην έχουν κίνητρο για να προσφέρουν καλύτερες αποδόσεις στους πελάτες τους.
Επισημαίνει ακόμη ότι επωφελούνται της μεγάλης «ψαλίδας» ανάμεσα στα επιτόκια χορηγήσεων και καταθέσεων που κινείται κοντά στο 4,8%, ώστε να αυξάνουν τα έσοδά τους από τόκους και συνεπώς την κερδοφορία τους, ενώ συγκριτικά με τα όσα ισχύουν στην υπόλοιπη Ευρώπη, αργούν να περάσουν τις αυξήσεις των επιτοκίων της ΕΚΤ στους πελάτες τους, ενώ βιάζονταν να το πράξουν κατά την περίοδο των μειώσεων.
Στρεβλώσεις
Η έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού, αναδεικνύει τις στρεβλώσεις που εμποδίζουν τη μετακύλιση των αυξήσεων των επιτοκίων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας στους καταθέτες, καταγράφοντας ένα περιβάλλον στο οποίο η πλεονάζουσα ρευστότητα των τραπεζών και η περιορισμένη κινητικότητα των πελατών λειτουργούν υπέρ της διατήρησης χαμηλών επιτοκίων.
Η σημαντικότερη, ωστόσο, παρέμβαση που εισηγείται η Επιτροπή Ανταγωνισμού (σ.σ. παραδεχόμενη στην ουσία ότι η στρατηγική των μεγάλων τραπεζών δεν αναμένεται να διαφοροποιηθεί στο μέλλον), είναι η δημιουργία κρατικών αποταμιευτικών λογαριασμών, στα πρότυπα του γαλλικού μοντέλου Livret A και LEP, με επιτόκια που θα καθορίζονται από το κράτος και θα μπορούν να προσφέρουν στους μικροκαταθέτες μια εναλλακτική απέναντι στις εμπορικές τράπεζες.
Η έκθεση εξετάζει την περίοδο 2019-2024 και αποτυπώνει τη δομή της ελληνικής αγοράς καταθέσεων, στην οποία κυριαρχούν η Τράπεζα Πειραιώς, η Εθνική Τράπεζα, η Alpha Bank και η Eurobank. Η Επιτροπή κάνει λόγο για ένα στενό ολιγοπώλιο, επισημαίνοντας ότι οι τέσσερις συστημικές συγκεντρώνουν περισσότερο από το 90% των καταθέσεων. Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από την έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε ιδιώτες και επιχειρήσεις: το 89% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι έχει ως βασική ή μοναδική τράπεζα μία από τις τέσσερις μεγάλες.
Καθηλωμένα
Το σημαντικότερο πρόβλημα που αναδεικνύει η έρευνα αφορά τη χαμηλή και καθυστερημένη μετακύλιση των αυξήσεων των επιτοκίων της ΕΚΤ στις καταθέσεις. Παρά τις διαδοχικές αυξήσεις της περιόδου Ιουλίου 2022-Σεπτεμβρίου 2023, οι ελληνικές τράπεζες δεν ενσωμάτωσαν ουσιαστικά τις μεταβολές αυτές στις αποδόσεις που προσφέρουν στους αποταμιευτές, τόσο στους λογαριασμούς ταμιευτηρίου με περιορισμούς στις κινήσεις όσο και στις προθεσμιακές καταθέσεις.
Η εικόνα είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική στις καταθέσεις πρώτης ζήτησης, δηλαδή στους απλούς λογαριασμούς όψεως και ταμιευτηρίου. Σύμφωνα με τα συγκριτικά στοιχεία που παραθέτει η έκθεση, στις αρχές του 2025 οι αποδόσεις τους κυμαίνονταν μόλις μεταξύ 0,05% και 0,07%. Πρόκειται ουσιαστικά για μηδενικά επιτόκια, τα οποία δεν επιτρέπουν στον καταθέτη να αποκομίσει ουσιαστικό όφελος από τις αποταμιεύσεις του.
- 94,6% των συνολικών καταθέσεων στις τέσσερις συστημικές τράπεζες
- 89% ιδιωτών και επιχειρήσεων έχει ως βασική ή μοναδική τράπεζα μία από τις τέσσερις μεγάλες
- 4,8% η «ψαλίδα» στα επιτόκια χορηγήσεων και καταθέσεων
Η Επιτροπή εντοπίζει δύο βασικούς παράγοντες που εξηγούν αυτή την κατάσταση. Ο πρώτος είναι η υψηλή συγκέντρωση της αγοράς και ο δεύτερος η πλεονάζουσα ρευστότητα των τραπεζών. Με απλά λόγια, όταν οι τέσσερις μεγάλοι όμιλοι διαθέτουν ήδη μεγάλη και σταθερή καταθετική βάση, δεν έχουν ισχυρό κίνητρο να ανταγωνιστούν επιθετικά για την προσέλκυση νέων χρημάτων, προσφέροντας υψηλότερες αποδόσεις.
Η κατάσταση επιδεινώνεται από την αδράνεια των καταθετών. Εφόσον οι πελάτες δεν αναζητούν συστηματικά καλύτερες προσφορές και δεν μετακινούν εύκολα τα χρήματά τους, οι τράπεζες δεν πιέζονται να αναπροσαρμόσουν τα επιτόκιά τους. Αντίθετα, η διατήρηση χαμηλών αποδόσεων περιορίζει το κόστος χρηματοδότησής τους και ενισχύει τη δυνατότητα διακράτησης της υπάρχουσας ρευστότητας.
Η Επιτροπή επισημαίνει μάλιστα ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους απλούς λογαριασμούς. Περιορισμένη ήταν η μετακύλιση των αυξήσεων της ΕΚΤ και στις προθεσμιακές καταθέσεις, στις οποίες τα χρήματα παραμένουν στη διάθεση των τραπεζών για ολόκληρη τη διάρκεια της σύμβασης. Έτσι, οι αποταμιευτές δεν ανταμείβονται επαρκώς ούτε όταν δεσμεύουν τα κεφάλαιά τους για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
Προτάσεις
Στο πλαίσιο της βελτίωσης των αποδόσεων για τους καταθέτες η Επιτροπή Ανταγωνισμού προτείνει πέντε παρεμβάσεις:
- Κρατικοί λογαριασμοί στα πρότυπα της Γαλλίας. Η πιο ενδιαφέρουσα πρόταση της έκθεσης είναι η δημιουργία ειδικών αποταμιευτικών λογαριασμών στις ελληνικές τράπεζες, με κρατικά καθοριζόμενο επιτόκιο. Το μοντέλο που εξετάζει η Επιτροπή είναι το γαλλικό Livret A και το Livret d’Épargne Populaire (LEP), μέσω των οποίων οι πολίτες μπορούν να αποταμιεύουν με προκαθορισμένη απόδοση και να πραγματοποιούν ελεύθερες αναλήψεις.
Σύμφωνα με την πρόταση, το επιτόκιο θα καθορίζεται από το κράτος, κατόπιν εισήγησης της κεντρικής τράπεζας προς το υπουργείο Οικονομικών. Στη Γαλλία, τα συγκεκριμένα προϊόντα προσέφεραν στις αρχές του 2025 αποδόσεις περίπου 3% και 4%, οι οποίες από τον Φεβρουάριο του ίδιου έτους υποχώρησαν στο 2,4% και 3,5% αντίστοιχα. Η απόσταση από τις ελληνικές αποδόσεις των απλών καταθέσεων, που την ίδια περίοδο κινούνταν στο 0,05%-0,07%, αποτυπώνει το περιθώριο που θα μπορούσε να δημιουργηθεί για τους μικροκαταθέτες.
Το πλεονέκτημα ενός τέτοιου προϊόντος είναι ότι θα συνδύαζε την ευελιξία ενός λογαριασμού ταμιευτηρίου με μια προκαθορισμένη και δυνητικά υψηλότερη απόδοση. Ο καταθέτης δεν θα ήταν υποχρεωμένος να δεσμεύσει τα χρήματά του για μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως συμβαίνει στις κλασικές προθεσμιακές καταθέσεις, ούτε θα χρειαζόταν να ακολουθήσει τις διαδικασίες που απαιτούνται για την αγορά εντόκων γραμματίων του Δημοσίου.
Παράλληλα, η συγκεκριμένη παρέμβαση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως συμπληρωματικό εργαλείο χρηματοδότησης του κρατικού προϋπολογισμού, δίπλα στα έντοκα γραμμάτια και τα κρατικά ομόλογα. Η Επιτροπή αναφέρει ως πιθανή παράμετρο την επιβολή ανώτατου ορίου καταθέσεων, περίπου 20.000 ευρώ στο γαλλικό παράδειγμα, καθώς και περιορισμούς ως προς τον αριθμό των τραπεζών στις οποίες μπορεί να διατηρείται ο συγκεκριμένος λογαριασμός.
- Νέοι παίκτες και αποταμιευτικά προϊόντα. Η δεύτερη κατεύθυνση παρέμβασης αφορά την ενίσχυση του ανταγωνισμού μέσω της εισόδου νέων τραπεζών ή της επέκτασης μικρότερων πιστωτικών ιδρυμάτων. Στο πλαίσιο αυτό, η έκθεση αναφέρεται στην απορρόφηση της Παγκρήτιας από την Attica Bank και στη μετέπειτα εξαγορά της HSBC Μάλτας, εκτιμώντας ότι η Credia θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πέμπτος πόλος του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Παράλληλα, καταγράφει τις κινήσεις τριών συνεταιριστικών τραπεζών για την επέκταση των δραστηριοτήτων τους σε πανελλαδικό επίπεδο, την είσοδο της Viva Bank στην αγορά καταθέσεων επιχειρήσεων, καθώς και την πιθανότητα επέκτασης της Revolut στην ελληνική αγορά με αποταμιευτικά προϊόντα. Η εκτίμηση είναι ότι η παρουσία περισσότερων ανταγωνιστών θα μπορούσε να αναγκάσει τις συστημικές τράπεζες να βελτιώσουν τις αποδόσεις τους, προκειμένου να διατηρήσουν την καταθετική τους βάση και να αποτρέψουν τη μεταφορά κεφαλαίων.
- Τρίτη πρόταση είναι η ανάπτυξη καταθετικών προϊόντων με πραγματικά αποταμιευτικά χαρακτηριστικά, στα πρότυπα του βελγικού συστήματος fidelity premium. Πρόκειται για λογαριασμούς που συνδυάζουν ένα βασικό επιτόκιο με ένα πρόσθετο προνομιακό επιτόκιο επιβράβευσης για τα ποσά που παραμένουν στον λογαριασμό για συγκεκριμένο διάστημα, συνήθως ένα έτος.
Με αυτόν τον τρόπο, οι καταθέτες θα έχουν κίνητρο να διατηρούν υψηλότερα υπόλοιπα, απολαμβάνοντας καλύτερη απόδοση, χωρίς να υποχρεώνονται στην πλήρη δέσμευση των χρημάτων τους που συνεπάγονται οι κλασικές προθεσμιακές καταθέσεις. Η Επιτροπή θεωρεί ότι τέτοια προϊόντα θα μπορούσαν να προσφέρουν μια ενδιάμεση λύση μεταξύ της άμεσης πρόσβασης στα χρήματα και της ανάγκης για υψηλότερη αποζημίωση της αποταμίευσης.
- Διευκολύνσεις για αλλαγή τράπεζας. Η τέταρτη πρόταση αφορά την ενίσχυση της κινητικότητας των καταθετών από τράπεζα σε τράπεζα, με στόχο να περιοριστούν τα εμπόδια που τους αποτρέπουν από το να αναζητήσουν καλύτερες αποδόσεις. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η πληθώρα πληροφοριών, ο χρόνος που απαιτείται για τη σύγκριση των προϊόντων και οι γραφειοκρατικές διαδικασίες λειτουργούν ανασταλτικά στην αλλαγή παρόχου.
Προτείνει, μεταξύ άλλων, να υποχρεωθούν οι τράπεζες να παρέχουν μέσω των ιστοσελίδων τους άμεση πρόσβαση στα στοιχεία επιτοκίων που δημοσιεύει η Τράπεζα της Ελλάδος, αλλά και σε ιστοσελίδες σύγκρισης καταθετικών προϊόντων. Με αυτόν τον τρόπο, κάθε πελάτης θα μπορεί να συγκρίνει ευκολότερα την απόδοση που λαμβάνει με εκείνη που προσφέρουν οι ανταγωνιστές. Σημαντικό ρόλο θα μπορούσαν επίσης να διαδραματίσουν οι ενώσεις καταναλωτών, με την ενημέρωση νοικοκυριών και επιχειρήσεων για τις διαθέσιμες επιλογές.
- Ευρωπαϊκός λογαριασμός. Σε πιο μακροπρόθεσμο επίπεδο, η Επιτροπή εισηγείται να διερευνηθεί η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού συστήματος φορητότητας αριθμού τραπεζικού λογαριασμού. Μέσω ενός ενιαίου «αριθμού-ομπρέλα», ο καταθέτης θα μπορούσε να αλλάζει τράπεζα, διατηρώντας το ιστορικό των συναλλαγών του, περιορίζοντας σημαντικά τις πρακτικές δυσκολίες μετακίνησης. Όπως αναφέρεται στην έκθεση, η φορητότητα του αριθμού λογαριασμού θα μπορούσε δυνητικά να είναι αποτελεσματική και να ενισχύσει τον ανταγωνισμό εφόσον δεν περιορίζεται σε εθνικά σύνορα. Εκτιμάται επίσης ότι η δημιουργία και εφαρμογή ενός συστήματος φορητότητας του αριθμού λογαριασμού -σε ευρωπαϊκό πάντα επίπεδο- θα μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες σημαντικού αριθμού καταναλωτών ιδίως, όταν αυτοί δεν έχουν την δυνατότητα άλλων εναλλακτικών ενεργειών.
Εφημερίδα Απογευματινή
